हरसिद्धि माता मंदिर

लाडोल, ता. विजापूर, जि. मेहसाणा

माता हरसिद्धिंच्या चार प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाचे पीठ मेहसाणा जिल्ह्यातील लाडोल येथे स्थित आहे. ऐतिहासिक शिलालेखांमध्ये या गावाला ‘लतापल्ली’ किंवा ‘लडापल्ली’ या नावाने संबोधले गेले आहे. दंतकथेनुसार, सोळंकी-चालुक्य वंशाचे पराक्रमी राजा सिद्धराज जयसिंह (कार्यकाळ १०९४ ते ११४३ ई.) यांनी या देवतेची प्रतिष्ठापना केली होती. ‘जागृत सिद्धपीठ’ म्हणून ओळखले जाणारे हे मंदिर आपल्या भक्तांच्या मनातील गाढ इच्छा पूर्ण करते अशी श्रद्धा आहे. अनेक अपत्यहीन दांपत्य येथे संततीप्राप्तीसाठी नवस करतात. नवस पूर्ण झाल्यावर, शारदीय नवरात्री उत्सवाच्या सांगतेच्या वेळी, दसऱ्याच्या दिवशी, भक्त आपल्या श्रद्धेनुसार आणि क्षमतेनुसार सोने, चांदी, पितळ किंवा मातीचा ‘गरबा’ अर्पण करतात.

पुराणे देवी हरसिद्धिंच्या गौरवशाली कथांनी भरलेली आहेत. त्यांना हर्षद अंबा, हर्षल, हर्षत, शिकोतर, वाहनवती माता आणि सिंदोई माता अशा अनेक नावांनी पूजले जाते. स्कंद पुराणाच्या ‘अवंतिका खंड’नुसार, भगवान शिवांनी ‘चंड’ आणि ‘प्रचंड’ या राक्षसांचा वध करणाऱ्या चंडीला ‘हरसिद्धि’ होण्याचा आशीर्वाद दिला, ज्याचा अर्थ असा की, जी सर्व कार्यात ‘सिद्धि’ (यश) आणि विजय प्रदान करते. आणखी एका कथेनुसार, राजा दक्षने भगवान शिवांचा अपमान केल्यावर सतीने यज्ञकुंडात आत्मदहन केले. सतीचा देह घेऊन विश्वात भ्रमण करणाऱ्या महादेवांचा क्रोध शांत करण्यासाठी, भगवान विष्णूंनी सुदर्शन चक्राने सतीचे अवशेष विच्छेदित केले. त्यातील १३ वा भाग, म्हणजेच ‘कोपर’ (कोणी), मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथे पडला, जिथे त्यांचे मुख्य पीठ स्थापित झाले.

या देवीची भगवान श्रीकृष्ण आणि यादव वंशाकडून पूजा केली जाते. महाभारताच्या सभापर्वा नुसार, भगवान श्रीकृष्णांच्या सूचनेवरून भीमाने जरासंधाचे दोन तुकडे करून त्याचा वध केला. पौराणिक कथेनुसार, मंगलमूर्ती देवीचे रूप मानल्या जाणाऱ्या या देवीच्या आशीर्वादानेच श्रीकृष्णांना जरासंधाचा वध करणे शक्य झाले. म्हणूनच यादवांनी या देवीला ‘हरसिद्धि’ असे नाव दिले. या विजयामुळे सर्वांना ‘हर्ष’ (आनंद) झाला, म्हणून त्यांना ‘हर्षदा’ असेही म्हटले जाते.

प्राचीन काळी ‘मंगल चंडी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या देवी उज्जैनचे सम्राट विक्रमादित्य यांची कुलदेवी होत्या. परम भक्त विक्रमादित्यांनी अकरा वेळा आपले मस्तक देवीला अर्पण केले होते, परंतु प्रत्येक वेळी देवीच्या कृपेने ते पुन्हा जोडले गेले. असे सांगितले जाते की, बाराव्या वेळी मस्तक जोडले गेले नाही आणि तिथेच राजाचा अंत झाला. उज्जैनमधून उगम पावलेली ही देवता शिव आणि शक्तीचे एकत्रित रूप म्हणून पूजली जाते. शास्त्रानुसार, त्यांची आराधना केल्याने दोन्ही देवतांच्या पूजेचे फळ एकाच वेळी मिळते. गुजरातमध्ये त्यांना सागरी प्रवासाचे रक्षण करणारी ‘वाहनवती माता’ म्हणूनही पूजले जाते.

देवीचे लाडोल येथे आगमन कसे झाले, याबद्दल एक रंजक कथा आहे. सोळंकी-चालुक्य वंशाचे राजा कर्ण (प्रथम) (कार्यकाळ १०६४-१०९२ ई.) हे पाटन येथून राज्य करत होते, तो काळ गुजरातमध्ये तंत्रविद्येचा मोठा प्रभाव असलेला होता. तांत्रिकांनी राजाला वश करण्याचा अनेकदा प्रयत्न केला, पण त्यांना यश आले नाही. शेवटी, राणी मयणल्ला देवी (मीनल देवी) गरोदर असताना त्यांनी एक कट रचला. आपल्या तंत्रशक्तीने त्यांनी एका मातीच्या माठात बेडूक बंद करून तो जमिनीत गाडला, ज्यामुळे राणीच्या गर्भाला बाधा झाली. नऊ महिने उलटूनही बाळंतपण न झाल्यामुळे राजा चिंतेत पडला. राणीची प्रकृती खालावू लागली, तेव्हा राजाने अनेक वैद्य आणि ज्योतिषांचा सल्ला घेतला, परंतु कोणताही उपाय सापडला नाही. शेवटी, राजाला रथवल्ली जंगलातील एका पडक्या मंदिरात राहणाऱ्या एका ‘सिद्धपुरुषा’बद्दल माहिती मिळाली. त्या ऋषींना भेटून आणि त्यांच्या सल्ल्याचे पालन करून, राजाने राजधानीत परत येऊन राणीला मुलगा झाल्याची अफवा पसरवली. हे ऐकून, निकालाची खात्री करण्यासाठी तांत्रिकांनी तो माठ बाहेर काढला आणि त्यावरील कापड काढले. त्याच क्षणी, बेडूक बाहेर उडी मारून पळाला, तंत्रमंत्राचा प्रभाव नष्ट झाला आणि राणीचा गर्भ मुक्त झाला. ऋषींच्या कृपेने जन्मलेल्या त्या बालकाचे नाव सिद्धराज ठेवण्यात आले. नंतर जेव्हा राजदांपत्य आपल्या मुलासह ऋषींकडे गेले, तेव्हा राजाने देवीचे मंदिर बांधण्याचा नवस केला. मात्र, राज्यकारभारात व्यस्त राहिल्यामुळे राजा तो नवस विसरला आणि कालांतराने त्यांचे निधन झाले. त्यांचे उत्तराधिकारी सिद्धराज जयसिंह (कार्यकाळ १०९४-११४३ ई.) यांना त्यांच्या मातोश्री मयणल्ला देवींनी या वचनाची आठवण करून दिली, तरीही मंदिर बांधले गेले नाही. एके रात्री, युद्धातून परतत असताना राजा रथवल्ली जंगलात थांबला. एका मंदिरातून प्रकाश येत असल्याचे पाहून आणि एक अलौकिक आवाज ऐकून, राजाने देवीला प्रकट होण्याची विनंती केली. एका दैवी वाणीद्वारे देवीने त्यांना राजा कर्ण यांच्या अपूर्ण राहिलेल्या नवसाची आठवण करून दिली. परिणामी, सिद्धराज जयसिंहाने हे भव्य मंदिर उभारले.

हे मंदिर लाडोलच्या मुख्य प्रवेशद्वारापासून थोड्या अंतरावर स्थित आहे. उत्कृष्ट कलाकुसरीने सजवलेल्या या भव्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींचे शिल्प आहे. येथील कोरीव कामाची शैली माउंट अबू येथील दिलवाडा मंदिरांशी मिळतीजुळती आहे. या परिसरातील मध्ययुगीन शिल्पे मुंबईतील ‘छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय’ आणि अहमदाबादमधील ‘लालभाई दलपतभाई संग्रहालयात’ जतन केलेली आहेत. या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात एक घड्याळाचा मनोरा आहे.

प्रांगणात प्रवेश केल्यावर उजव्या बाजूला अर्धनारी-नटेश्वराची मूर्ती आहे. पायऱ्या चढून गेल्यावर मुख्य मंदिर लागते, जे एक भव्य वास्तू असून त्यात प्रशस्त सभा मंडप आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपाचे खांब उत्कृष्ट कारागिरीचे नमुने आहेत, तसेच खांब आणि वितान (छत) सोन्याच्या मुलाम्याने सुशोभित केलेले आहेत. देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची मूर्ती गर्भगृहाच्या दिशेने आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार नक्षीदार असून, त्यामध्ये भव्य ‘मखर’ (सुशोभित चौकट) मध्ये देवीची प्रसन्न मूर्ती विराजमान आहे. अष्टभुजा देवीने अक्षमाला, त्रिशूळ, तलवार, ढाल, डमरू, कमंडलू, अंकुश आणि कमळ धारण केले आहे. जरी शास्त्रानुसार देवीचे स्वरूप उग्र मानले जात असले, तरी सिंहावर आरूढ असलेली ही मूर्ती अत्यंत सौम्य आणि कृपाळू वाटते. देवीने रत्नजडित मुकुट परिधान केला आहे, जो एका भक्ताने अर्पण केला आहे. बाहेरील भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. पुरातत्व विभागाच्या नोंदीनुसार, येथे १२५६ ते १२८० या काळातील शिलालेख आणि जैन तीर्थंकरांच्या वेद्या सापडल्या आहेत.

मुख्य मंदिराच्या मागे गोगा महाराजांचे एक छोटे मंदिर आहे. या संकुलात विविध देवता आणि वैष्णोदेवी मंदिराची प्रतिकृती आहे. वाघाच्या मुखाच्या आकाराच्या कृत्रिम गुहेतून जाणाऱ्या मार्गावर ऋषीमुनी आणि देवतांच्या मूर्ती आहेत, ज्या पौराणिक दृश्यांना जिवंत करतात. या विभागाच्या गर्भगृहात महासरस्वती, महालक्ष्मी आणि महाकाली विराजमान आहेत आणि त्यांच्या समोर सिंहाची मूर्ती आहे. परिसरात अनेक शिवलिंगे आणि भगवान शिव व नंदी असलेले कैलास मानसरोवर मंदिराची प्रतिकृती देखील आहे. रणछोडराय यांचे मंदिरही या संकुलाचा भाग आहे.

हे मंदिर विशेषतः रविवार आणि पौर्णिमेच्या दिवशी भक्तीचे केंद्र असते. चैत्र नवरात्री दरम्यान येथे भव्य जत्रा भरते, ज्यामध्ये १०८ दिव्यांची ‘आरती’ केली जाते. मंदिराचा ‘पाटोत्सव’ (वर्धापन दिन) फाल्गुन वद्य त्रयोदशीला साजरा केला जातो. शारदीय नवरात्री हा सर्वात मोठा उत्सव असतो, ज्यामध्ये पारंपारिक ‘तलवार आरती’ हे एक विशेष आकर्षण असते. पहिल्या आठ दिवसांत देवीला रताळी, दही आणि हलव्याचा ‘नैवेद्य’ अर्पण केला जातो, तर नवव्या दिवशी ‘राजभोग’ अर्पण केला जातो. एक नवीन सुवर्ण परंपरा सुरू झाली आहे, ज्यामध्ये सुमारे १.२५ ते १.५ कोटी रुपये खर्चून बनवलेल्या सोन्याच्या ताटात ‘राजभोग’ वाढला जातो. १५ ते १८ एप्रिल २०१३ दरम्यान येथे शुभ ‘११ वा सहस्र चंडी यज्ञ’ आयोजित करण्यात आला होता, जो मंदिराच्या इतिहासातील सर्वात मोठा मेळावा ठरला, ज्यात सुमारे पाच लाख भाविकांनी सहभाग घेतला होता. हे मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६:३० ते रात्री ८:३० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  •  विजापूर शहरापासून ७ किमी आणि मेहसाणापासून ५० किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  विजापूरपासून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  जवळच निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो.- ०९८७९३३६५९
Back To Home