दासजीया गोगा महाराज मंदिर

दासज, ता. खेराळू, जि. मेहेसाणा

सोमनाथ मंदिराचे पवित्र्य जपण्यासाठी मेहमूद गझनवीविरुद्धच्या महासंग्रामात वीरमरण पत्करणारे योद्धा-दैवत गोगा महाराज यांचे हे आदरणीय मंदिर मेहेसाणा जिल्ह्यातील दासज गावात वसलेले आहे. नाथयोगी गोरखनाथ यांच्या दिव्य आशीर्वादाने जन्म घेतलेल्या गोगा महाराजांवर केवळ हिंदूच नव्हे, तर मुस्लिम आणि शीख समाजातील अथांग भक्तगणांचीही अढळ श्रद्धा आहे. नागदेवता आणि ‘सिद्ध’ पुरुष अशा दोन्ही रूपांत त्यांची अत्यंत भक्तीभावाने पूजा केली जाते. दासजीया येथील गर्भगृहात हे दैवत नाग रूपात तसेच अश्वावर आरूढ असलेल्या शूरवीर रूपात विराजमान आहे.

गोगाजी चौहान, गुग्गा, जहार पीर आणि झाकीर पीर अशा विविध नावांनी ओळखले जाणारे गोगा महाराज राजस्थानच्या ‘पंचपिरांपैकी’ एक म्हणून प्रसिद्ध आहेत. ऐतिहासिक नोंदी आणि लोककथा त्यांच्या उत्पत्तीची समृद्ध माहिती देतात, ज्यानुसार त्यांचा जन्म राजस्थानमधील दद्रेवा येथे भाद्रपद महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील नवमीला (विक्रम संवत १००३) झाला. गुरु गोरखनाथ यांच्या आशीर्वादाने राजा जेवर सिंग चौहान आणि राणी बाछल यांच्या पोटी जन्म घेतलेले त्यांचे जीवन नाथ परंपरेशी सखोलपणे जोडलेले आहे. प्रसिद्ध इतिहासकार रा. चिं. ढेरे यांच्या मते, गोरखनाथ यांचा काळ इ.स. १०५० ते ११५० च्या दरम्यानचा होता आणि अनेक इतिहासकार गोगाजींना या महान योग्याचे समकालीन शिष्य मानतात.

दद्रेवावरील शत्रूच्या हल्ल्यात जेवर सिंग यांच्या निधनानंतर, राणा गोगाजी चौहान त्यांचे उत्तराधिकारी म्हणून सिंहासनावर आरूढ झाले. लोककथेनुसार त्यांचे मावसभाऊ अर्जन आणि सर्जन यांच्याशी त्यांचा प्रादेशिक विवाद झाला, ज्यांनी शेवटी गोगाजींच्या गायींच्या कळपाला वेढा घातला. गोधनाच्या रक्षणासाठी झालेल्या संघर्षात गोगाजींना वीरमरण आले. तथापि, प्रख्यात इतिहासकार डॉ. सत्यकेतू विद्यालंकार यांचे असे मत आहे की गोगाजींचा मुख्य संघर्ष मेहमूद गझनवीच्या सैन्याविरुद्ध होता. ६ जानेवारी १०२६ रोजी यामिनी घराण्याच्या सुलतानने प्रभास पाटण आणि वेरावळ बंदरावर विनाशकारी हल्ला केला, सोमनाथ मंदिर लुटले आणि पवित्र ज्योतिर्लिंगाची विटंबना केली. असे म्हटले जाते की या आगामी विटंबनेची माहिती मिळताच, गोगाजी महाराजांनी स्वतः युद्धभूमीत उतरण्यापूर्वी मंदिराच्या रक्षणासाठी त्यांचा मुलगा सज्जन आणि नातू सामंत यांना पाठवले. राजस्थानी कवी मेह यांच्या ‘गोगाजी का रसावला’ या काव्यानुसार, गोगाजी आपल्या ४७ पुत्रांसह आणि ६० पुतण्यांसह या धर्मयुद्धात शौर्याने लढताना धारातीर्थी पडले. या सरदाराने दाखवलेल्या अलौकिक शौर्याने प्रभावित होऊन मेहमूद गझनवीने गोगाजींना ‘जहार पीर’ म्हणजेच प्रत्यक्ष प्रकट दैवत घोषित केले असे म्हटले जाते. त्यामुळे त्यांचे मुस्लिम भक्त त्यांना याच नावाने पूजतात. त्यांचे १३ वे वंशज करमचंद चौहान यांनी इस्लामचा स्वीकार केला आणि ‘कायम खान’ हे नाव धारण केले; त्यांचे वंशज, छायल समाजातील कायमखानी मुस्लिम, हनुमानगड येथील गोगामेडी येथील त्यांच्या समाधीवर पारंपारिक पुजारी म्हणून सेवा देतात. स्थानिक धार्मिक श्रद्धेनुसार गोगाजी महाराज हे साक्षात नागराज शेषनागाचे अवतार मानले जातात.

पुष्पावती नदीच्या काठी वसलेल्या दासज गावाची एक स्वतःची आख्यायिका आहे. असे म्हटले जाते की माळव्याच्या राजाची एक निर्वासित दासी या भूमीचे अथांग पावित्र्य पाहून येथे स्थायिक झाली. पुढे तिच्या सन्मानार्थ या वस्तीचे नाव ‘दासज’ ठेवण्यात आले.

या मंदिराची उत्पत्ती सुमारे १२ शतकांपूर्वी सिद्धपूर येथील सरस्वती नदीकाठी राहणाऱ्या एका ऋषींशी जोडलेली आहे. ते ऋषी एकांत तपश्चर्येसाठी निघून गेल्यानंतर, एका निष्ठावंत शिष्याने त्यांचा शोध घेतला आणि त्यांना परत येण्याची विनंती केली. ऋषींनी परतण्यास नकार दिला असला, तरी त्यांनी शिष्याला एक मौल्यवान करंडा प्रदान केला आणि प्रवासादरम्यान तो कधीही जमिनीला स्पर्श करणार नाही या अटीवर त्याची मंदिरात स्थापना करण्याची आज्ञा दिली. तथापि, दासज येथे विश्रांती घेत असताना, शिष्याकडून अनावधानाने तो करंडा जमिनीवर ठेवला गेला. तात्काळ त्यातून एक सर्प बाहेर आला आणि आज जिथे मंदिर उभे आहे त्या ठिकाणी असलेल्या एका मोठ्या पाण्याच्या माठात त्याने आश्रय घेतला. त्यानंतर, गावातील एका ज्येष्ठाला स्वप्नात दृष्टांत झाला, ज्यामध्ये त्याला त्या माठाजवळ गाईच्या दुधाचा प्याला अर्पण करण्याची आज्ञा झाली. जेव्हा त्या ज्येष्ठाने तसे केले, तेव्हा नागदेवता नैवेद्य स्वीकारण्यासाठी बाहेर आली, ज्यातून या पवित्र विधीची सुरुवात झाली. नंतर, सावळजी आणि भगदेवजी भुवाजी या दोन स्थानिक साधूंनी मंदिराची उभारणी केली. लोककथा असे सांगते की भुवाजींकडे सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीचे विष उतरवण्याची अलौकिक शक्ती होती, जो गोगा महाराजांचाच आशीर्वाद मानला जात असे. यामुळे या धामची ख्याती दूरवर पसरली. काळाच्या ओघात मूळ संरचनेचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि आज दिसत असलेल्या भव्य वास्तूत तिचे रूपांतर झाले.

मंदिराच्या तटबंदीच्या भिंतीतील एका कमानीदार प्रवेशद्वारातून विस्तीर्ण प्रांगणात प्रवेश होतो. भाविकांच्या सोयीसाठी प्रांगणात पत्र्याचे मोठे शेड उभारण्यात आले आहे. मंदिराच्या समोर तीन टप्प्यांच्या चबुटऱ्यावर एक उंच ध्वजस्तंभ उभा आहे, ज्याच्या पायथ्याशी अनेक सर्पशिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या उंच पीठावर पोहोचण्यासाठी १० पायऱ्या चढाव्या लागतात. मुख्य संरचनेभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. आणखी चार पायऱ्या चढून आत प्रवेश होतो, जिथे तीन दर्शनी मंडप, सभाखंड, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. अर्ध-उघडे मंडप आणि सभाखंड हे अलंकृत, नक्षीदार कमानींनी जोडलेल्या खांबांनी सुशोभित आहेत, तर त्यांच्या छतांवर अद्वितीय नक्षीकाम आहे. गर्भगृहाच्या दारचौकटी हे शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना असून, पायथ्याशी द्वारपाल आणि वरच्या चौकटीवर नाग चित्रित केला आहे.

गर्भगृहात, एका कमळाकार सिंहासनावर पितळेची भव्य नागप्रतिमा विराजमान आहे, जिला दररोज सुंदर फेट्याने भूषित केले जाते. तिच्यासमोर, एका सुवर्णचौकटीत अश्वावर आरूढ असलेली गोगा महाराजांची पांढऱ्या संगमरवरातील मूर्ती प्रस्थापित असून ती उत्तम वस्त्रे, अलंकार आणि भव्य मुकुटाने सुशोभित आहे. मूर्तीच्या पायाशी धातूच्या अनेक लहान नागप्रतिमा ठेवलेल्या आहेत. बाहेरील भिंतींवर विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती असलेले कोनाडे सजवलेले आहेत, तर गर्भगृहावरील शिखर ‘उरुश्रृंग’ शैलीतील असून त्यावर लहान शिखरे आणि सूक्ष्म कोरीव काम केलेले आहे. मंदिर परिसरात गणपती, हनुमान आणि माता भुवनेश्वरी यांची छोटी मंदिरे, तसेच एक शिवलिंग आणि एक भव्य यज्ञशाळा देखील आहे.

प्रत्येक महिन्याच्या दोन्ही पक्षांतील (शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष) पंचमीच्या दिवशी मंदिरात भाविकांचा मोठा ओघ असतो. ‘नागपंचमी’ला (श्रावण महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील पंचमी) येथे भव्य जत्रा भरते, जिथे हजारो भाविक श्रद्धेने दूध अर्पण करतात. दररोज दुपारी १२:०० ते १:३० आणि संध्याकाळी ६:३० ते रात्री ८:०० या वेळेत ‘महाप्रसाद’ दिला जातो.

उपयुक्त माहिती

  • खेराळूपासून २३ किमी आणि मेहसाणापासून ३८ किमी अंतरावर स्थित
  • खेराळू येथून GSRTC बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. – 99745 55799, 97248 27489
Back To Home

मंदिरे