मणिभद्रवीर जैन तीर्थ

अगलोड, ता. विजापूर, जि. मेहसाणा

विजापूर तालुक्यातील साबरमती नदीच्या रम्य तीरावर वसलेले अगलोड येथील श्री मणिभद्रवीर जैन तीर्थ हे एक अध्यात्मिकदृष्ट्या चैतन्यमय आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे पवित्र स्थान आहे. प्राचीन काळी ‘अगस्त्यपुरी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पवित्र भूमीत एकेकाळी आदरणीय ऋषी अगस्त्य यांचा आश्रम होता. जैन धर्मात एक प्रमुख ‘शक्तिपीठ’ मानल्या गेलेल्या याच ठिकाणी मणिभद्रवीर यांचे ‘धड’ (धडस्वरूपातील विग्रह) प्रतिष्ठित आहे. उत्कृष्ट मरु-गुर्जर वास्तुकलेच्या शैलीत बांधलेल्या या विस्तीर्ण मंदिर संकुलाच्या मुख्य गर्भगृहात १२ वे तीर्थंकर भगवान वासुपूज्य स्वामींची राजसी मूर्ती विराजमान आहे. मुख्य मंदिराच्या शेजारीच मणिभद्रवीर यांचे स्वतंत्र मंदिर आहे, ज्यामध्ये वराहाचे (डुक्कर) मुख असलेली एक अद्वितीय मूर्ती आहे. वसंत पंचमीचा उत्सव येथे एका भव्य धार्मिक सोहळ्याचे रूप घेतो, ज्यामुळे देशभरातून हजारो जैन भाविक आकर्षित होतात.

पौराणिक आख्यायिकेनुसार, वनवासाच्या काळात भगवान श्री राम यांनीही या पवित्र भूमीला चरणस्पर्श करून पावन केले असल्याचे मानले जाते. आपल्या उपान्त्य (अंतिम जन्मापूर्वीच्या) जन्मात मणिभद्रवीर हे उज्जैनचे मणिकशहा नावाचे एक प्रतिष्ठित जैन गृहस्थ होते. ते ‘समकितमूल व्रत’ पाळणारे निस्सीम भक्त आणि आचार्य हेमविमल सुरीजींचे खंदे शिष्य होते. छत्तीस प्रकारची वाद्ये वाजवण्याची त्यांना विशेष आवड आणि नैपुण्य होते. धर्मावरील त्यांच्या अचल भक्तीमुळे त्यांना ‘क्षेत्रपाल’ (रक्षक देवता) म्हणून पदवीदान करण्यात आले. आपल्या गुरुरूजांच्या प्रवचनांपासून प्रेरणा घेऊन त्यांनी कठीण अशा ‘नव्याणू यात्रे’ला सुरुवात केली. तथापि, हल्लेखोरांपासून गाईंचे आणि आपल्या सहकाऱ्यांचे रक्षण करताना त्यांनी वीरमरण पत्करले. त्यांच्या मृत्यूप्रसंगी त्यांचे शरीर तीन भागांत विभागले गेले असे मानले जाते. मस्तक उज्जैन येथे, पाय मगरवाडा येथे आणि धड अगलोड येथे पडले. आज ही तिन्ही ठिकाणे त्यांच्या शक्तीची प्रमुख पिठे म्हणून पूजली जातात. सूर्योदयापासून सूर्यास्तादरम्यान या तिन्ही मंदिरांचे दर्शन घेतल्यास अपार आध्यात्मिक पुण्य लाभते, वाईट शक्तींपासून संरक्षण मिळते आणि समृद्धी प्राप्त होते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

या तीर्थक्षेत्राच्या स्थापनेच्या इतिहासावरून असे दिसून येते की, आचार्य शांतिसोमुसूरिवरजी महाराज यांनी मणिभद्रवीर यांच्या दिव्य दर्शनाची तीव्र इच्छा बाळगून १२१ दिवसांचे कठोर तप केले होते. १६७७ ईस्वी सन् मध्ये, वसंत पंचमीच्या दिवशी, देवता त्यांच्यासमोर प्रकट झाली आणि या तिर्थक्षेत्राची स्थापना करण्याचा आदेश दिला. परिणामी, मणिभद्रवीर यांच्या अलौकिक धड-मूर्तीची औपचारिक प्रतिष्ठापना करण्यात आली. आचार्यांनी सुरुवातीला गावाबाहेरील एका टेकडीवर धड दर्शवणारा मातीचा ढिगारा तयार केला होता. काळाच्या ओघात, १९६४ मध्ये आचार्य विजय आनंदघनसूरिवर आणि १९८४ मध्ये आचार्य विजयभुवनसूरिवरजी यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शनाखाली या मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्यात आला.

वास्तुकलेच्या दृष्टीने हे मंदिर 공간 (जागा) आणि सौंदर्याचा उत्कृष्ट नमुना आहे. अगलोड गावाच्या मुख्य प्रवेशद्वारापासून थोड्या अंतरावर स्थित असलेल्या या मंदिरात भगवान वासुपूज्य स्वामी हे ‘मूलनायक’ (मुख्य दैवत) म्हणून पूजनीय आहेत. मुख्य वास्तूची लांबी १३० फूट आणि रुंदी ८२ फूट असून, त्याचे शिखर जमिनीपासून ५३ फूट उंचावर झळकते. ही वास्तू मरु-गुर्जर शैलीचा उत्तम नमुना असून, प्रत्येक दिवशी कडक धार्मिक विधींनुसार शिखरावर नवीन ध्वज फडकवला जातो.

मंदिराच्या रचनेमध्ये ‘मुखमंडप’ (प्रवेशद्वार ओटा), ‘सभामंडप’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. येथील खांब नाजूक कोरीवकाम आणि विविध अप्सरांच्या मूर्तींनी सुशोभित केलेल्या नक्षीदार कमानींनी जोडलेले आहेत, तर सभामंडपाचे छत आकर्षक सजावटीच्या नक्षीने मढवलेले आहे. गर्भगृहात वासुपूज्य स्वामींची १५१ सेंटीमीटर उंच संगमरवरी मूर्ती ‘पद्मासन’ मुद्रेत विराजमान आहे. ही नितळ पांढरी मूर्ती पाषाणाच्या एकाच अखंड शिळेतून कोरलेली आहे. मंदिराच्या तळघरात भगवान Adinath (आदिनाथ) यांची अत्यंत प्राचीन मूर्ती सुरक्षितपणे जतन करण्यात आली आहे. बाहेरील भिंतींवर जैन चिन्हांच्या कोनाड्यांची सजावट केली असून, पायथ्याशी हत्ती, घोडदळ, ‘किर्तीमुख’ आणि हत्तींच्या शिल्पांची सतत चालणारी रांग कोरलेली आहे. मुख्य शिखराभोवती अनेक लहान उप-शिखर (लहान शिखरे) आहेत.

मणिभद्रवीर यांचे स्वतंत्र मंदिर अगदी जवळच उभे असून, तिथे द्वारपालांचे पुतळे रक्षण करत आहेत. आतमध्ये, देवतेची मूर्ती सोन्याचा मुलामा दिलेल्या कोनाड्यात चांदीचा मुकुट परिधान करून विराजमान आहे. देवतेला वराहासारखा चेहरा असून ती ‘ऐरावत’ नावाच्या पांढऱ्या हत्तीवर आरूढ आहे. रविवारी आणि गुरुवारी येथे भाविकांची प्रचंड गर्दी असते.

या संकुलात भगवान आदेश्वर यांना समर्पित एक मंदिर देखील आहे, जिथे पायऱ्यांच्या साहाय्याने पोहोचता येते. या मंदिराचा सभामंडप गुंतागुंतीच्या ‘अशाच आरशाच्या कामा’ने सजवला असून गर्भगृहात आदेश्वर भगवंतांची बसलेली मूर्ती आहे. जवळील एका लहान मंदिरात गौतमस्वामींच्या समर्पित मंदिराजोबतच देवी पद्मावती, सरस्वती आणि महालक्ष्मी यांच्या मूर्ती आहेत. भेट देणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी, या संकुलात ‘धर्मशाळा’ (पाहुणे गृह) आणि शुद्ध शाकाहारी जेवण देणारी ‘भोजनशाळा’ उपलब्ध आहे. शुद्ध तूप, गूळ आणि गव्हाच्या पिठापासून तयार केलेला ‘सुखडी’ हा पारंपरिक प्रसाद म्हणून विकला जातो. स्थानिक प्रथेनुसार, हा प्रसाद मंदिर परिसरातच संपवणे बंधनकारक आहे.

वर्षभर या तीर्थक्षेत्रात विविध धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. चांद्रपक्षाची पंचमी, अष्टमी आणि चतुर्दशी तसेच दिवाळी हे सण अत्यंत उत्साहात साजरे केले जातात. माघ शुक्ल पंचमी म्हणजेच वसंत पंचमी हा मणिभद्रवीर यांच्या प्रकट दिनानिमित्त साजरा केला जाणारा सर्वात महत्त्वाचा प्रसंग आहे. या दिवशी सकाळी देवतेची विशेष ‘७०-भेद पूजा’ केली जाते, सोबतच होम-हवन आणि विस्तृत विधी पार पडतात. या दिवशी जैन श्वेतांबर पंथाचे अनुयायी आणि इतर भाविक मोठ्या संख्येने अगलोड येथे जमतात.

उपयुक्त माहिती 

  • विजापूर शहरापासून १३ किलोमीटर आणि मेहसाणापासून ६० किलोमीटर अंतरावर स्थित आहे.
  •  विजापूरवरून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत थेट पोहोचता येते.
  •  मंदिराच्या परिसरात राहण्याची आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी – ०२७६३-२८३६१५, २८३७३४
Back To Home

मंदिरे