कामनाथ महादेव मंदिर

राढू, ता. खेडा, जि. खेडा

राधू गावातील वात्रक नदीच्या शांत काठावर वसलेले कामनाथ महादेव मंदिर हे हजारो भाविकांसाठी श्रद्धेचे एक अढळ केंद्र आहे. या मंदिराचे एक अद्वितीय आणि विलक्षण वैशिष्ट्य म्हणजे, आपली मन्नत (नवस) पूर्ण झाल्यावर शिवभक्त आपल्या क्षमतेनुसार शुद्ध तुपाचे दान करतात. हे पवित्र स्थळ हजारो किलो तूप एकाच ठिकाणी जतन करून ठेवण्याच्या एका उल्लेखनीय परंपरेचे जतन करत आहे. शतकानुशतके उलटूनही येथे साठवलेले तूप खराब होत नाही, अशी स्थानिक श्रद्धा आहे. मंदिर प्रशासनाच्या अचूक नोंदीनुसार, आजही या परिसरामध्ये ४०,००० ते ८०,००० किलो प्राचीन तूप जतन केलेले आहे.

ऐतिहासिक नोंदींनुसार, कामनाथ महादेव मंदिराची मूळ स्थापना विक्रम संवत १४४५ (इ.स. १३८८) मध्ये झाली असल्याचे मानले जाते. प्रचलित दंतकथेनुसार, राधू येथील रहिवासी असलेल्या जेसंगभाई पटेल यांची भक्ती अशी होती की, ते दररोज आठ किलोमीटरची पायी वारी करत असत, पुंज गावातील शिवमंदिरात दर्शन घेण्यासाठी वात्रक नदी ओलांडून जात असत. त्यांची भक्ती इतकी अढळ होती की, जोपर्यंत ते देवाचे दर्शन घेत नसत, तोपर्यंत ते अन्न-पाणी ग्रहण करत नसत. इसवी सन १३८८ मध्ये, वात्रक नदीला अचानक महापूर आला आणि सलग आठ दिवस पाणी ओसरले नाही. पुंजला पोहोचणे अशक्य झाल्यामुळे, जेसंगभाईंनी त्या संपूर्ण काळात कडक उपवास केला आणि अन्नाचा एक कणही ग्रहण केला नाही. त्यांच्या या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान महादेवांनी त्यांना दृष्टांत दिला आणि पुंज मंदिरातील प्रज्वलित ज्योत आणून राधु येथे स्थापित करण्याचा आदेश दिला. दुसऱ्या दिवशी, गावकरी बांधवांसह जेसंगभाईंनी ती अखंड ज्योत राधु येथे आणली. श्रावण वद्य द्वादशीच्या दिवशी वारा आणि पावसाचा जोर असूनही, ती ज्योत अखंड तेवत राहिली. सुरुवातीला एका साध्या मातीच्या देवळात प्रतिष्ठित असलेला शिवलिंग (शिवाचे निराकार रूप) आणि भगवान महादेवांची मूर्ती वैदिक विधींनुसार प्राणप्रतिष्ठित करण्यात आली. पुढील काळात, ग्रामस्थांच्या सामूहिक आर्थिक योगदानातून सध्याचे भव्य मंदिर उभारण्यात आले.

६५० वर्षांहून अधिक काळ लोटल्यानंतरही, गर्भगृहात तीच अखंड ज्योत तेजाने प्रज्वलित आहे. ही ज्योत तेवत ठेवण्यासाठी दररोज सरासरी आठ ते दहा किलो शुद्ध तुपाचा वापर केला जातो. विशेष म्हणजे, या कार्यासाठी मंदिराला कधीही तूप विकत घ्यावे लागले नाही. ज्या भाविकांच्या प्रार्थना पूर्ण झाल्या आहेत, ते स्वेच्छेने शुद्ध तूप अर्पण करतात, जे मंदिराच्या आवारात शेकडो पारंपारिक मातीच्या भांड्यांमध्ये साठवले जाते. असे मानले जाते की, कोणत्याही आधुनिक रासायनिक संरक्षणाशिवाय ठेवलेले हे शतकानुशतके जुने तूप, हे उत्कृष्ट स्थितीत राहते. उघड्या भांड्यांत साठवून ठेवलेले असूनही, मुंग्या किंवा कीटक याला कधीही दूषित करत नाहीत, असे सांगितले जाते. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या परंपरेनुसार, हे साठवलेले प्राचीन तूप केवळ श्रावण या पवित्र महिन्यात केल्या जाणाऱ्या यज्ञासाठीच राखून ठेवले जाते.

स्थानिक धार्मिक ग्रंथ आणि शिवपुराणातील संदर्भांनुसार, कामनाथ महादेव हे भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारे देव मानले जातात. संततीप्राप्तीसाठी किंवा त्वचेच्या आजारांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी भाविक या मंदिरात नवस करण्यासाठी मोठ्या संख्येने येतात. राधू गावातील इतर सर्व लहान-मोठ्या मंदिरांमध्ये दिव्यांसाठी कामनाथ महादेव मंदिरातील तुपाचाच वापर करण्याची प्रथा आहे. याव्यतिरिक्त, जेव्हा आसपासच्या गावांमध्ये नवीन मंदिराची उभारणी केली जाते, तेव्हा त्याच्या उद्घाटन पूजेसाठी लागणारे तूप परंपरेनुसार येथूनच नेले जाते. शतकानुशतके ग्रामस्थांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, या पवित्र स्थानी तूप अर्पण केल्याने समृद्धी लाभते. भाविकांची संख्या सतत वाढत असल्याने, तुपाचा साठाही निरंतर वाढत आहे.

नदीकाठी वसलेले हे मंदिर संकुल अत्यंत विस्तीर्ण आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, एक प्रांगण लागते जिथे मंदिराचे कार्यालय आणि भाविकांसाठी विश्रांतीची सोय आहे. प्रांगणातील मुख्य वास्तूला लागून चार मोठी कोठारे आहेत, जिथे सुमारे ८०० ते १,२०० मातीची मडकी शिस्तबद्ध रांगेत मांडलेली आहेत. प्रत्येक मडक्यात सुमारे ५० किलो तूप साठवले जाते. या कोठारांच्या आणि मंदिराच्या दरम्यान एक भव्य यज्ञशाळा स्थित आहे. या मंदिराच्या होम-कुंडात शुद्ध तुपाची अखंड आहुती दिली जाते, ज्यामुळे मंदिराचे वातावरण एका विशिष्ट सुगंधाने भरून जाते. तूप भांडाराच्या वरच्या मजल्यावर, रविशंकर महाराज यांच्या नावाने ‘निशुल्क अन्नछत्र’ चालवले जाते, जिथे दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांना महाप्रसाद दिला जातो.

राधू हे रवीशंकर महाराज यांचे जन्मस्थान देखील आहे, जे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणारे एक थोर व्यक्तिमत्व होते. महात्मा गांधींच्या मार्गदर्शनाखाली कार्य करणाऱ्या रवीशंकर महाराजांच्या आठवणींमध्ये या प्राचीन शिवमंदिराचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो.

कामनाथ मंदिराची रचना हिंदू मंदिर स्थापत्यशैलीने, विशेषतः ‘मारू-गुर्जर’ शैलीने मोठ्या प्रमाणावर प्रभावित आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना नक्षीदार गजराज (राजेशाही हत्ती) कोरलेले आहेत. या वास्तूत सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. अंगणातून पाच पायऱ्या चढून गेल्यावर सभामंडपात प्रवेश होतो, जो उंच जगतीवर (प्लॅटफॉर्म) बांधलेला आहे. या बंदिस्त हॉलच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन दरवाजे आहेत. मध्यभागी, एका उंच चबुतऱ्यावर नंदी विराजमान आहे. याच्या पलीकडे, अंतराळात, गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या कोनाड्यांमध्ये एका बाजूला देवीची आणि दुसऱ्या बाजूला भगवान गणेशाची प्राचीन पाषाण मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या चौकटीच्या पायथ्याशी द्वारपालांच्या मूर्ती आणि त्यासोबत शिव-पार्वतीच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. अंतराळातून चार पायऱ्या उतरून खाली गेल्यावर गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहाच्या मध्यभागी कामनाथ महादेवांची पिंडी आहे, ज्यावर देवाचा मध्यवर्ती मुखवटा सुशोभित केलेला आहे. शिवलिंगाच्या उजव्या बाजूला एका मोठ्या पितळी समईत अखंड ज्योत तेवत आहे, जी शतकानुशतके प्रज्वलित आहे. सभामंडपाच्या वर घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहाच्या वर ५० फूट उंचीचे निमुळते पाषाण शिखर आहे. या शिखराच्या बाहेरील भागावर अनेक लहान उरुशृंगे (उप-शिखरे) आहेत आणि सर्वात टोकावर एक भव्य सुवर्ण कळस विराजमान आहे.

मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक विधींचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यात यज्ञशाळा आध्यात्मिक कार्याचे केंद्र बनते, जिथे सकाळी सहा ते संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत अखंड रुद्राभिषेक आणि हवन केले जाते. या विधींसाठी कोठारातील तुपाचा वापर केला जातो. दररोज संध्याकाळी यज्ञानंतर आरती केली जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने पहाटेपासून ते रात्री उशिरापर्यंत विविध पूजा केल्या जातात. नगर प्रदक्षिणेसाठी देवाला पालखीतून गावातून नेले जाते. श्रावण वद्य द्वादशीला येथे भव्य जत्रा भरते, जिथे देशभरातून भाविक आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण होतील या श्रद्धेने येतात. येथे १०० ग्रॅमपासून ते १०० किलोग्रॅमपर्यंत तुपाचे अर्पण केले जाते. ग्रामीण भागात कामनाथ महादेवांना प्रेमाने ‘दादा’ असे संबोधले जाते. हे मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • खेडापासून १३ किमी अंतरावर स्थित
  • खेडा येथून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. ९९९८०३२९००
Back To Home