धर्मेश्वर महादेव मंदिर

धर्मशाला-झाणोर, ता. भरूच, जि. भरूच

नर्मदा नदीच्या पावन तीरावर धर्मशाला गावात वसलेले, वंदनीय धर्मेश्वर महादेव मंदिर हे भाविकांसाठी भक्तीचे एक सर्वोच्च श्रद्धास्थान आहे. स्थानिक अख्यायिकेनुसार, अज्ञातावासाच्या काळात पांडवपुत्रांपैकी सर्वात ज्येष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराने याच ठिकाणी शिवलिंगाची स्थापना केली होती आणि आपल्या पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी या पवित्र भूमीवर ‘पिंडदान’ (पूर्वजांच्या सद्गतीसाठी केले जाणारे विधी) केले होते.

नर्मदेच्या सानिध्याने पावन झालेल्या या क्षेत्रात ‘पिंडदान’ करणे, तपश्चर्या करणे, ‘जप’ करणे आणि दानधर्म करणे याने ‘अश्वमेध यज्ञा’च्या (सम्राट पदासाठी प्राचीन काळी केला जाणारा यज्ञानुष्ठान) पुण्याइतकेच फल प्राप्त होते, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे. दर अठरा वर्षांनी, ‘अधिक आषाढ’ या अधिक महिन्यात, मंदिर परिसरात एका भव्य यात्रेचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये भरूच आणि शेजारच्या जिल्ह्यांमधून हजारो भाविक प्रभूंचे दिव्य आशीर्वाद घेण्यासाठी येतात.

भरूच जिल्ह्याचा सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारसा अतिशय प्राचीन व समृद्ध आहे. प्राचीन काळी हे शहर महान महर्षी भृगूंचे निवासस्थान असल्यामुळे ‘भृगुकच्छ’ म्हणून ओळखले जात असे. ग्रीक व्यापाऱ्यांनी इतिहासात याचा उल्लेख ‘बारिगाझा’ (Barygaza) असा केला आहे. नर्मदा नदी प्राचीन भारतीय व्यापार मार्गांमधील एक महत्त्वपूर्ण जलमार्ग होती आणि त्या काळात, धर्मशाला परिसरातील मंदिरे केवळ धार्मिक केंद्रेच नव्हती तर थकलेल्या प्रवाशांसाठी विश्रामधामाचे कार्यही करत असत. अठराव्या शतकात, भरूच आणि नर्मदा पट्ट्यामध्ये मराठा साम्राज्य आणि विशेषतः बडोद्याच्या गायकवाड घराण्याचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात जाणवत होता. मुघल साम्राज्याच्या अस्तानंतर, मराठ्यांनी या क्षेत्रावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि हिंदू संस्कृतीचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी नदीकाठच्या अनेक प्राचीन मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला. या उपक्रमात भरूचमधील अनेक तीर्थक्षेत्रांचा समावेश होता. ‘नर्मदा परिक्रमा’ (नदीची प्रदक्षिणा) आणि त्याशी संबंधित धार्मिक विधींचे आध्यात्मिक महत्त्व पाहता, या क्षेत्राचे महत्त्व अनन्यसाधारण राहिले. धर्मेश्वर महादेव मंदिराची सद्यस्थितीतील रचना मराठा स्थापत्यशैलीचा स्पष्ट प्रभाव दर्शवते आणि हे मंदिर १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा १८ व्या शतकातील असावे असा सर्वसाधारण समज आहे. नर्मदा परिक्रमा मार्गावरील भाविकांसाठी एक महत्त्वाचा विसावा म्हणून या स्थळाला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले.

पौराणिक संदर्भ आणि स्थानिक लोककथांनुसार, ‘द्वापार युगात’ कौरवांविरुद्ध द्युतात आपले राज्य आणि संपत्ती गमावल्यानंतर पांडवांना १२ वर्षांचा वनवास आणि त्यानंतर १ वर्षाचा अज्ञातवास भोगणे भाग पडले. या काळात पांडव ‘धर्मापूर’ येथे राहिले, ज्या तीर्थक्षेत्राला आज ‘धर्मशाळा’ म्हणून ओळखले जाते. असे म्हटले जाते की त्यांच्या मुक्कामादरम्यान पांडवांनी पाच वेगवेगळ्या ठिकाणी पाच शिवमंदिरांची स्थापना केली. यामध्ये धर्मशाला येथील धर्मेश्वर महादेव, ओरपतार येथील अरण्येश्वर महादेव, तरसाली येथील तिलकेश्वर महादेव, नांद येथील नंदकेश्वर महादेव आणि झाणोर येथील बाळकेश्वर महादेव यांचा समावेश आहे. स्वतः युधिष्ठिराने येथे शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केल्यामुळे या मंदिराला धर्मेश्वर महादेव हे नाव प्राप्त झाले. पितृकार्यासाठी (पूर्वजांच्या विधींसाठी) हे ठिकाण अत्यंत प्रसिद्ध आणि पवित्र मानले जाते.

धर्मशाला येथील हे मंदिर नयनरम्य निसर्गसौंदर्याच्या कुशीत वसलेले आहे. नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावर स्थित असलेल्या या मंदिरात जाण्यासाठी परंपरेने सुमारे २५ पायऱ्या चढाव्या लागतात; जरी आता वाहनांना थेट मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी रस्ता तयार करण्यात आला आहे. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना घनदाट हिरवळ आहे आणि मंदिर परिसरात अनेक प्राचीन वृक्षांची सावली आहे. पायऱ्या मुख्य अंगणात नेतात, जे फरशीबंद आहे आणि भाविकांचे ऊन-पावसापासून संरक्षण करण्यासाठी पत्र्याची शेड उभारण्यात आली आहे. मंदिराच्या स्थापत्य रचनेत एक मोठा अर्ध-उघडा ‘सभामंडप’, एक ‘अंतराळ’ आणि ‘गाभारा’ (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे. हा सभामंडप मूळ मंदिराच्या रचनेच्या पुढील भागात नंतरच्या काळात बांधण्यात आला होता. सभामंडपाच्या मध्यभागी एक ‘हवनकुंड’ आहे. येथून दोन पायऱ्या चढून उंच अंतराळात प्रवेश होतो, जिथे एका मध्यवर्ती चबूतऱ्यावर नंदी आणि कासवाची शिल्पे स्थापित आहेत. डाव्या आणि उजव्या भिंतींमधील कोनाड्यांमध्ये गणपती आणि हनुमानाच्या मूर्ती विराजमान आहेत. गर्भगृहात संगमरवरी ‘शिवपिंडी’ स्थापित आहे, ज्यावर पंचधातूंपासून बनवलेल्या नागाचे छत्र आहे. शिवलिंगाच्या मागे, मागच्या भिंतीतील एका कोनाड्यात नर्मदा मातेची मूर्ती स्थापित केली आहे. मंदिरावर ‘उरुश्रृंग’ शैलीतील एक उंच शिखर आहे, ज्याच्या वर दोन स्तरांचे ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ आहे.

मूळ मंदिराच्या मागे एक प्राचीन गुहा आहे. अख्यायिकेनुसार, नर्मदाकाठच्या पाच शिवमंदिरांदरम्यान प्रवास करण्यासाठी पांडव या भूगर्भातील मार्गाचा वापर करत असत. या गुहेचा वरचा आणि अंतर्गत भाग आता सिमेंट व काँक्रीटने मजबूत करण्यात आला आहे आणि खाली उतरू इच्छिणाऱ्यांसाठी पायऱ्यांची व्यवस्था करण्यात आली आहे. याव्यतिरिक्त, मंदिर परिसरात दत्तात्रेय आणि वराई मातेला समर्पित स्वतंत्र मंदिरे आहेत.

धर्मेश्वर महादेव मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक सण आणि उत्सव अत्यंत उत्साहाने व भक्तिभावाने साजरे केले जातात. ‘अधिक आषाढ’ महिन्यात युधिष्ठिराने या शिवलिंगाची स्थापना केली होती असे मानले जात असल्याने, या घटनेचे स्मरण म्हणून येथे दर अठरा वर्षांनी भव्य जत्रेचे आयोजन केले जाते. या जत्रेदरम्यान नर्मदेमध्ये स्नान करून ओल्या वस्त्रांनी जमिनीवर चालल्यास, जमिनीवर पडणाऱ्या पाण्याच्या प्रत्येक थेंबागणिक पूर्वजांना (पितरांना) तृप्ती लाभते, अशी पारंपरिक श्रद्धा आहे. पवित्र ‘श्रावण’ महिन्यात दररोज दूध आणि नर्मदेच्या पवित्र जलाने ‘अभिषेक’ करून शिवलिंगावर दररोज एक हजार आठ ‘बेलपत्रे’ वाहिली जातात. ‘महाशिवरात्री’च्या पावन प्रसंगी अत्यंत सोहळ्याने ‘रुद्राभिषेक’ केला जातो. ‘सोमवती अमावस्येला’ देखील ‘दर्शनासाठी’ भाविकांची मोठी गर्दी जमते. हे मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी सहा वाजेपासून ते रात्री आठ वाजेपर्यंत उघडे असते.

उपयुक्त माहिती 

  • भरूचपासून २३ किमी अंतरावर स्थित
  • भरूच येथून एस.टी. बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि अल्पोहाराची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home