ഋണമോചന ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം

കുക്കർവാഡ, താലൂക്ക്/ജില്ല ഭറൂച്ച്

ശക്തിയുടെയും ഭക്തിയുടെയും വിവേകത്തിന്റെയും പ്രതീകമായ ശ്രീ ഹനുമാൻ സ്വാമി ‘സപ്തചിരഞ്ജീവികളിൽ’ ഒരാളാണ്. രാമായണം, മഹാഭാരതം എന്നീ ഇതിഹാസങ്ങളിൽ, വേദശാസ്ത്രങ്ങളിലുള്ള അഗാധ പാണ്ഡിത്യം, നയതന്ത്രജ്ഞത, വീര്യം, ബുദ്ധിശക്തി, ബ്രഹ്മചര്യം, ശ്രീരാമനോടുള്ള അചഞ്ചലമായ ഭക്തി, വാക്ചാതുര്യം തുടങ്ങി അമാനുഷികമായ ഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനായാണ് ഹനുമാനെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘വീര’, ‘ദാസ’, ‘ചപേടദാത’ (പ്രഹരിക്കുന്നവൻ) എന്നീ ഭാവങ്ങളിലും, വീണയും പുസ്തകങ്ങളും ധരിച്ച രൂപത്തിലും ഹനുമാനെ ആരാധിച്ചുവരുന്നു. ഇവയിൽ, കുകർവാഡയിലെ ക്ഷേത്രം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘പഞ്ചമുഖി’ (അഞ്ച് മുഖങ്ങളുള്ള) ഭാവത്തിന് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്ന ഹനുമാൻ സ്വാമി ‘ഋണമോചനൻ’ ആണെന്നും, എല്ലാവിധ കടബാധ്യതകളിൽ നിന്നും ലൗകികമായ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം നൽകുന്നവനാണെന്നും ഭക്തർ അടിയുറച്ചു വിശ്വസിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം ഇപ്രകാരമാണ്: ബാല്യകാലത്ത് ഹനുമാൻ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെ ഒരു ഫലമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുകയും അതിനുനേരെ കുതിച്ചുചാടുകയും ചെയ്തു. ഇതുകണ്ട ഇന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തെ വജ്രായുധം കൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു, ആ പ്രഹരത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടത് ഹനു (താടിയെല്ല്) തകർന്നു. ആ നിമിഷം മുതൽ അദ്ദേഹം ‘ഹനുമാൻ’ എന്നറിയപ്പെട്ടു. പ്രശസ്ത ഓറിയന്റലിസ്റ്റായ ഫ്രെഡറിക് ഈഡൻ പാർജിറ്ററുടെ (൧൮൫൨–൧൯൨൭) അഭിപ്രായത്തിൽ, ‘ഹനുമാൻ’ എന്ന വാക്ക് ഉത്ഭവിച്ചത് ‘ഹനുമന്ത്’ എന്ന വാക്കിൽ നിന്നാണ്, ഇത് ഒരു തമിഴ് പദത്തിന്റെ സംസ്കൃതവൽക്കരിച്ച രൂപമാണ്. ഇതിന്റെ മൂലമായ തമിഴ് വാക്ക് ‘ആൻമന്ദി’ (ആൻ = കുരങ്ങ്, മന്ദി = ആൺ) എന്നാണ്. ദ്രാവിഡ ഭാഷാ പദങ്ങളെ സംസ്കൃതവൽക്കരിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ മുൻപിൽ ‘ഹ’ എന്ന ശബ്ദം ചേർക്കുന്നത് സാധാരണമാണ്. അതിനാൽ, ‘ആൻമന്ദി’ എന്നത് ഹനമന്ദി എന്നും പിന്നീട് സംസ്കൃതത്തിൽ ഹനുമന്ത് എന്നും ആയിത്തീർന്നതാണെന്ന് പാർജിറ്ററും സുനീതി കുമാർ ചാറ്റർജിയെപ്പോലുള്ള പണ്ഡിതന്മാരും വിശ്വസിക്കുന്നു.

പുരാണ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, ഹനുമാൻ രുദ്രന്റെ ഒരു അവതാരമാണ്. ‘സ്കന്ദപുരാണം’ അദ്ദേഹത്തെ ശിവന്റെ അവതാരമായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആഞ്ജനേയ സംഹിത’ (അല്ലെങ്കിൽ ഹനുമത് സംഹിത) എന്ന ഗ്രന്ഥം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമധേയത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം സംഗീത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉപജ്ഞാതാവായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അഹിരാവണൻ, മഹിരാവണൻ എന്നീ അസുരന്മാരെ വധിക്കുന്നതിനായി ഹനുമാൻ പഞ്ചമുഖ രൂപം സ്വീകരിച്ചു എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. അഹിരാവണ-മഹിരാവണ കഥയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം മൂല വാൽമീകി രാമായണത്തിൽ കാണുന്നില്ല, മറിച്ച് ‘ആനന്ദ രാമായണ’ത്തിലും ‘കൃത്തിവാസി രാമായണ’ത്തിലുമാണ് ആദ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. തുളസീദാസന്റെ പ്രശസ്തമായ രാമചരിതമാനസത്തിന് നൂറു വർഷം മുൻപ്, പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബംഗാളി കവി-സന്യാസിയായ കൃത്തിബാസ് ഓഝയാണ് ‘കൃത്തിവാസി രാമായണം’ രചിച്ചത്. പരമ്പരാഗത വിശ്വാസം ‘ആനന്ദ രാമായണം’ വാൽമീകി മഹർഷിയുടേതാണെന്ന് കരുതുമ്പോൾ, ‘ദ രാമായണ – ഇറ്റ്സ് ഒറിജിൻ ആൻഡ് ഗ്രോത്ത്’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ എം. ആർ. യാർദി നടത്തിയ ഗവേഷണം ഇത് ക്രിസ്തുവർഷം പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിലേതാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഗ്രന്ഥമനുസരിച്ച്, അഹിരാവണനും മഹിരാവണനും പാതാളലോകവാസികളും രാവണന്റെ സുഹൃത്തുക്കളുമായിരുന്നു. ശ്രീരാമനോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ രാവണനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട അവർ, രാത്രിയിൽ കടൽത്തീരത്തുള്ള ശ്രീരാമന്റെ പാളയത്തിലെത്തി. ഹനുമാന്റെ ചുരുണ്ട വാലുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച അഭേദ്യമായ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലെ ഒരു പാറപ്പുറത്ത് ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു. അഹിരാവണനും മഹിരാവണനും ചേർന്ന് ആ പാറ മുഴുവൻ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുപോയി രഹസ്യമായി അവരെ പാതാളത്തിലേക്ക് തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി. ഇതറിഞ്ഞ ഹനുമാൻ അവരെ രക്ഷിക്കാൻ പാതാളത്തിലേക്ക് യാത്ര തിരിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ‘പഞ്ചമുഖി’ രൂപത്തിന്റെ കഥ ഈ രക്ഷാദൗത്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ പുത്രനായ മകരധ്വജൻ അഹിരാവണന്റെ കാവൽക്കാരനായി സേവനമനുഷ്ഠിച്ചിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഒരു രഹസ്യ സ്ഥലത്ത് ഒളിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന അഞ്ച് ദീപങ്ങൾ ഒരേസമയം അണച്ചാൽ മാത്രമേ അഹിരാവണനെ വധിക്കാൻ കഴിയൂ എന്ന് അവൻ ഹനുമാനോട് പറഞ്ഞു. ഇത് സാധ്യമാക്കുന്നതിനായി, ഹനുമാൻ അഞ്ച് മുഖങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും ഒരേസമയം അവ ഊതിക്കെടുത്തുകയും ചെയ്തു. കുകർവാഡയിലെ പുരാതന ക്ഷേത്രം ഹനുമാന്റെ ഈ പഞ്ചമുഖ രൂപത്തെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൃത്യമായ രേഖകൾ ലഭ്യമല്ല. പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, അഞ്ഞൂറ് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, ഹൻസോട് എന്ന അയൽഗ്രാമത്തിലെ സർപഞ്ചിന് ഹനുമാൻ സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും താൻ കുകർവാഡയിലെ ഒരു കുന്നിൽ വസിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഈ വെളിപാടിനെത്തുടർന്ന്, കുകർവാഡയിലെ ഗ്രാമീണർ ആറുമാസത്തോളം ആ കുന്നിൽ ഖനനം നടത്തുകയും ഒടുവിൽ ഒരു വലിയ ശില കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തു. ഈ ശിലയിൽ അഞ്ച് മുഖങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിരുന്നു. തുടർന്ന് ഗ്രാമീണർ ആ സ്ഥലം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. നൂറ്റാണ്ടുകളായി, ഈ ക്ഷേത്രം പലതവണ പുനരുദ്ധാരണത്തിന് വിധേയമായിട്ടുണ്ട്. സമീപകാലത്ത് നടന്ന നവീകരണം ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ഇപ്പോഴുള്ള വാസ്തുവിദ്യാപരമായ പ്രൗഢി നൽകി.

നർമ്മദാ നദിയുടെ മനോഹരമായ തീരത്താണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കരിങ്കൽ പാളികൾ പാകിയ മുറ്റത്തേക്ക് നയിക്കുന്ന ഒരു ഗംഭീരമായ പ്രവേശന കവാടം ഇവിടെയുണ്ട്. അകത്തളത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടം ഒരു നീളമേറിയ ഒറ്റനില കെട്ടിടത്താൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു, അവിടെയാണ് റൺമോചൻ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഉയരമുള്ള ജഗതിയിൽ (അധിഷ്ഠാനം) നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം സവിശേഷമായ വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയിൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതാണ്. അർദ്ധ-തുറന്നതും ആധുനികവുമായ ശൈലിയിലുള്ള മനോഹരമായ ഒരു അഷ്ടഭുജാകൃതിയിലുള്ള സഭാമണ്ഡപം ഇതിനുണ്ട്. ഈ മണ്ഡപത്തിന് മൂന്ന് പ്രവേശന കവാടങ്ങളുണ്ട്, കൂടാതെ അമരകവും (കല്ലുകൊണ്ടുള്ള ഡിസ്ക്) കലശവും (ഗോപുരം) ചേർന്ന കൂറ്റൻ താഴികക്കുടം ഇതിന്റെ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ സഭാമണ്ഡപത്തിനുള്ളിലാണ് യഥാർത്ഥമായ, ചെറിയ കൽക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. സങ്കീർണ്ണമായ കൊത്തുപണികളുള്ള തൂണുകളും സ്വന്തമായി താഴികക്കുടമുള്ള മേൽക്കൂരയും ഈ പുരാതന അഷ്ടഭുജാകൃതിയിലുള്ള നിർമ്മിതിയുടെ പ്രത്യേകതയാണ്. ശ്രദ്ധേയമായി, ഈ ഉൾമേൽക്കൂരയുടെ മുകളിൽ കലശത്തിന് പകരം ഒരു ‘ശിവപിണ്ഡ്’ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉള്ളിൽ, മാർബിൾ മേലാപ്പിന് താഴെയായി പഞ്ചമുഖി ഹനുമാൻ വിഗ്രഹം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. സിന്ദൂരം പൂശിയ ഈ ശിലയുടെ മുകൾഭാഗത്ത് മൂന്ന് മുഖങ്ങളും കീഴ്ഭാഗത്ത് രണ്ട് മുഖങ്ങളും കാണാം, കൂടാതെ കണ്ണുകളും, ചുണ്ടുകളും മീശകളും വിശുദ്ധ അടയാളങ്ങളും ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം വരച്ചുചേർത്തിരിക്കുന്നു. മുകളിലെ മൂന്ന് ശിരസ്സുകളെയും അലങ്കരിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു കിരീടമുണ്ട്, വർണ്ണാഭമായ കടലാസുകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ഒരു ഗദ വലതുവശത്തായി വെച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും നിത്യപൂജകളും ആരതിയും നടക്കുന്നു. ഋണ്മോചന ഹനുമാനെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ എല്ലാവിധ കടബാധ്യതകളിൽ നിന്നും ഭാരങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കുമെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു. അതിനാൽ, എല്ലാ ചൊവ്വാഴ്ചയും ശനിയാഴ്ചയും ക്ഷേത്രത്തിൽ വലിയ തോതിൽ ഭക്തജനങ്ങൾ ഒത്തുകൂടുന്നു. ഹനുമാൻ ജയന്തി ദിനത്തിൽ ചുറ്റുമുള്ള ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിന്ന് നൂറുകണക്കിന് തീർത്ഥാടകർ ഈ ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കുന്നു. വിവിധ മതപരമായ പരിപാടികൾ, വൈകുന്നേരത്തെ മഹാ ആരതി, എല്ലാ ഭക്തർക്കും മഹാപ്രസാദം വിതരണം ചെയ്യൽ എന്നിവയോടെയാണ് ആ ദിവസം ആഘോഷിക്കുന്നത്.

ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിൽ നർമ്മദേശ്വർ മഹാദേവൻ, ബലിയദേവൻ, ഭാത്തിജി മഹാരാജ് എന്നിവരുടെ ശ്രീകോവിലുകളും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന് പുറത്ത്, നർമ്മദാനദിക്ക് അഭിമുഖമായി സന്ദർശകർക്ക് കാഴ്ച ആസ്വദിക്കുന്നതിനായി സിമന്റ് ബെഞ്ചുകൾ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഈ സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് നോക്കിയാൽ നദിക്ക് കുറുകെയുള്ള ഗംഭീരമായ കേബിൾ-സ്റ്റേഡ് പാലം കാണാൻ സാധിക്കും.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ 

• ഭറൂച്ചിൽ നിന്ന് ൧൦ കിലോമീറ്റർ അകലെ
• ഭറൂച്ചിൽ നിന്ന് എസ്‌ടി (സ്റ്റേറ്റ് ട്രാൻസ്‌പോർട്ട്) ബസ് സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്ര പാർക്കിംഗ് വരെ എത്താം
• പരിസരത്ത് താമസ സൗകര്യവും പ്രഭാതഭക്ഷണ സൗകര്യങ്ങളും ലഭ്യമാണ്