तोरण माता मंदिर

बोरसद, तालुका बोरसद, जिल्हा आणंद

भक्तांची दुःखे दूर करणारी, त्यांना आंतरिक शांती प्रदान करणारी, मानवाला कर्मबंधनातून मुक्त करणारी आणि मोक्षाच्या मार्गावर मार्गदर्शन करणारी आदिशक्ती म्हणून पूजनीय असलेले तोरण माता यांचे प्रसिद्ध मंदिर आनंद जिल्ह्यातील बोरसद येथे स्थित आहे. ही देवता भक्तांच्या मनातील इच्छा पूर्ण करते अशीही श्रद्धा आहे. जवळजवळ पाच शतकांचा प्राचीन वारसा लाभलेले हे मंदिर एका पूजनीय शक्तिपीठाच्या बरोबरीचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व धारण करते. शाक्त परंपरेतील एक प्रमुख आणि जागृत पवित्र स्थान मानले जाणारे हे मंदिर अढळ भक्तीचे एक शक्तिशाली केंद्र आहे. प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या प्रथा आणि श्रद्धा येथे आजही अत्यंत जपून पाळल्या जातात.

या ऐतिहासिक आणि पवित्र क्षेत्राचे सविस्तर संदर्भ स्कंद पुराणाच्या ‘महेश्वर’ विभागाचा भाग असलेल्या ‘कौमारिका’ खंडात, ज्याला ‘कुमारी खंड’ असेही संबोधले जाते, त्यात आढळतात. कौमारिका खंडात मही नदी आणि समुद्र यांचा पवित्र संगम असलेल्या ‘महीसागर संगमा’च्या आध्यात्मिक वैभवाचे वर्णन करणारे अनेक अध्याय आहेत. याच क्षेत्रात प्राचीन ब्रह्मस्पत्य नगरीचे आणि तिथे वास करणाऱ्या देवीच्या रूपाचे वर्णन आढळते.

पुराणानुसार, प्राचीन काळी या प्रदेशातून ‘ब्रह्मस्पती’ नावाची नदी वाहत असे. तिच्या तीरावर ‘ब्रह्मस्पत्य’ नावाचे एक समृद्ध नगर वसलेले होते. शतकानुशतके भाषेमध्ये झालेल्या बदलांमुळे मूळ नावामध्ये हळूहळू बदल होत गेला आणि लोकव्यवहारात ‘ब्रह्मस्पत्य’ या शब्दाचे रूपांतर होऊन अखेरीस त्याचे ‘बोरसद’ असे नामकरण झाले. ज्या नावाने हे ठिकाण आता सर्वत्र ओळखले जाते. ही ऐतिहासिक वस्ती महीसागर संगमाच्या क्षेत्रात वसलेली असून धार्मिक दृष्टिकोनातून हे अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते.

या ठिकाणच्या अधिष्ठात्री देवीची पूजा दोन भिन्न परंपरांनुसार केली जाते. तांत्रिक मार्गाचे अनुसरण करणारे साधक त्यांना ‘तारा’ म्हणून संबोधतात, तर सामान्य भक्त प्रेमाने त्यांना ‘सुतारा’ म्हणतात. तांत्रिक शास्त्रानुसार, येथे ‘तोरणव’ किंवा ‘अक्षयदेवी’ म्हणून पूजली जाणारी देवता ही साक्षात माता पार्वतीचेच रूप मानली जाते. विविध भक्ती परंपरा आणि श्रद्धेनुसार, त्यांना तारा, तोरणा, तारिणी, तारका आणि त्रिरूपा अशा अनेक नावांनी वंदिले जाते. या पवित्र स्थानी एक पशुपती शिवपिंड (सर्व जीवांचे स्वामी म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या भगवान शिवाचे पवित्र पाषाण प्रतीक) देखील स्थापित आहे. परंपरेनुसार असे मानले जाते की, महाभारतात वर्णन केलेल्या महायुद्धानंतर, महाभारतातील युद्धात घडलेल्या सर्व ज्ञात आणि अज्ञात पापांतून मुक्त होण्यासाठी पांडवांनी येथे येऊन महादेव आणि तोरण देवीची विधीवत पूजा केली होती.

आणंद जिल्ह्यातील बोरसद हे शहर राजकीय आणि सामाजिक परिवर्तनाशी जोडलेल्या एका गौरवशाली ऐतिहासिक वारशाचा मानकरी आहे. भौगोलिकदृष्ट्या ‘चरोतर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सुपीक प्रदेशात वसलेले हे शहर प्राचीन काळापासून व्यापार आणि प्रगत शेतीचे एक महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहे. १८८८ मध्ये येथे नगरपालिका संस्थेची स्थापना झाली आणि त्या काळापासून बोरसद एक महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र म्हणून ओळखले जाऊ लागले. १९२५ मध्ये, काँग्रेसचे प्रख्यात नेते वल्लभभाई पटेल यांनी ब्रिटिश सरकारने लादलेल्या अन्यायकारक कराविरुद्ध येथे एका शक्तिशाली आंदोलनाचे नेतृत्व केले. या ऐतिहासिक चळवळीदरम्यान, पटेलांचे स्फूर्तिदायक भाषण ऐकण्यासाठी सहा हजारांहून अधिक नागरिक एकत्र जमले होते. त्यांच्या दृढ संघर्षामुळे आणि अथक प्रयत्नांमुळे, ब्रिटिश प्रशासनाला अखेरीस तो अन्यायकारक कर मागे घेण्यास भाग पाडले गेले.

वडोदरा-राजकोट महामार्गावरून, जो शहराच्या जवळून जातो, एक रस्ता मंदिराकडे जातो. मंदिर परिसर निसर्गरम्य वातावरणात वसलेला असून, त्याच्या सभोवतालची घनदाट झाडी वातावरणाला एक शांत आणि प्रसन्न रूप देते. सीमा भिंतीमध्ये असलेल्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एका प्रशस्त अंगणात प्रवेश होतो. अंगणात अनेक मोठी सावली देणारी झाडे आहेत आणि भाविकांसाठी बसण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. मंदिराच्या अगदी समोर तुळशी वृंदावन आहे, जे पवित्र तुळशीच्या रोपासाठी समर्पित एक पावन चबुतरा आहे. अंगणाच्या मध्यभागी तोरण देवीचे मंदिर स्थित आहे.

मंदिराची रचना सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांनी बनलेली आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक हवन कुंड आहे, जे धार्मिक विधींसाठी वापरले जाणारे पवित्र अग्नी वेदी आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराव्यतिरिक्त, सभामंडपाला उजव्या आणि डाव्या बाजूस दोन अतिरिक्त प्रवेशद्वारे आहेत. समोर प्रदक्षिणा मार्गासाठी जागा सोडून, ही रचना अंतराळ आणि पुढे गर्भगृहाकडे जाते. अंतराळातील उजव्या आणि डाव्या भिंतींमध्ये असलेल्या कोनाड्यांमध्ये भगवान खंडोबा आणि गणपती यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

गर्भगृहाच्या आत एका वज्रपीठावर संगमरवरी मंदिर उभारलेले आहे. त्यामध्ये तोरण माता, भुवनेश्वरी देवी, इतर सहदेवता आणि गणपती यांच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना केलेली आहे. मूर्तींना चांदीचे मुकुट आणि समृद्ध वस्त्रे व दागिन्यांनी सुशोभित केले आहे. मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याच्या शिखरावर चार लहान शिखरे आहेत, ज्यांच्या प्रत्येकी टोकावर एक कळस विराजमान आहे. गर्भगृहातील वज्रपीठाच्या अगदी समोर जमिनीवर मध्यभागी एक शिव लिंग स्थापित आहे.

मंदिराच्या छताच्या कडेने एक संरक्षक, शोभिवंत ‘बाशिंगी’ कठडा आहे. अंतराळाच्या वर एक घुमटाकार शिखर असून त्याच्या वरच्या भागावर कलशाने युक्त अशा दोन लहान स्तूपिका आहेत. मुख्य गर्भगृहाच्या छतावर एक चौरस आकाराचे शिखर असून त्यावर आमलक चकती आणि कलश विराजमान आहे. मंदिराच्या प्रांगणात डाव्या बाजूला मंदिराच्या महंतांचे समाधी मंदिर आहे. येथे एका वज्रपीठावर महंत बाथीजी महाराज यांची प्रतिमा स्थापित आहे. या समाधी मंदिराच्या छतावरही एक सुशोभित शिखर आणि कलश आहे. मुख्य मंदिराच्या बाजूला अनुक्रमे बडिया देव, महादेव आणि मारुती यांना समर्पित तीन लहान मंदिरे आहेत. मंदिराच्या आवारात इतरत्र चामुंडा देवी, वैष्णोदेवी आणि गणपतीची स्वतंत्र मंदिरे आहेत.

वर्षभर मंदिरात अनेक सण आणि धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. श्रावण महिन्यातील शुद्ध त्रयोदशी ते पौर्णिमेपर्यंत देवीची वार्षिक जत्रा भरते. स्थानिक भाषेत या उत्सवाला ‘गाव उजवणी’ असे म्हणतात. या काळात मंदिरात शतचंडी आणि नवचंडी यज्ञासारखे विस्तृत विधी आयोजित केले जातात.

चैत्र नवरात्री आणि शारदीय नवरात्री हे येथील दोन सर्वात महत्त्वाचे उत्सव आहेत. या प्रसंगी हजारो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येतात. भक्त देवीला शृंगार, चुनरी आणि नारळ अर्पण करतात आणि प्रसाद म्हणून पेढे वाटतात. अनेक भाविक नवस फेडण्यासाठी देवीला पैंजण, मंगळसूत्र, बांगड्या आणि साड्यांसारखे दागिने अर्पण करतात. प्रत्येक पौर्णिमेला तसेच मंगळवारी आणि शुक्रवारी दर्शनासाठी मोठी गर्दी होते.

उपयुक्त माहिती 

  • बोरसद बस स्थानकापासून ४ किमी आणि आनंद शहरापासून २४ किमी अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून बोरसदसाठी राज्य परिवहन बसेस उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर पुजारी – मोबाईल ७६००२४५६७२
Back To Home