गुमानदेव हनुमान मंदिर

झगडिया, ता. झगडिया, जि. भरूच

गुजराती भाषेत ‘गुमान’ या शब्दाचा अर्थ अहंकार, गर्व किंवा मिजास असा होतो. जो हनुमान अशा अहंकाराचे मर्दन करतो, असे मानले जाते, तो हनुमान भरूच जिल्ह्यातील झगडिया येथे विराजमान आहे. गर्विष्ठांना ताळ्यावर आणणारा हनुमान म्हणून पूजनीय असलेले गुमानदेव येथे अत्यंत प्रसिद्ध आहेत. चार शतकांहून अधिक जुन्या असलेल्या या मंदिरात हनुमानाची स्वयंभू आणि जागृत मूर्ती आहे, जी भक्तांच्या मनातील प्रत्येक इच्छा पूर्ण करते अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळेच, गुजरातच्या विविध भागांतून भाविक विशेषतः मंगळवारी आणि शनिवारी येथे गर्दी करतात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शनिवारी परिसराला जत्रेचे स्वरूप प्राप्त होते.

या मंदिराशी संबंधित दोन-तीन प्रमुख आख्यायिका आहेत. एका कथेनुसार, सुमारे चारशे वर्षांपूर्वी अयोध्येतील हनुमानगढी येथील रामानंद संप्रदायाचे संत गुलाबदासजी महाराज झगडियाजवळील ‘मोटा सांजा’ गावाजवळ आले होते. विश्रांती घेत असताना, अचानक एका मोठ्या गोंधळाने त्यांचा व्यत्यय आला. चौकशी केली असता, त्यांना दिसले की एक लांडगा वारंवार हनुमानाच्या मूर्तीवर हल्ला करत आहे आणि काही स्थानिक लोक त्या प्राण्याला मारण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यांना सांगण्यात आले की, तो लांडगा नेहमीच अशा प्रकारे मूर्तीवर प्रहार करतो. त्यावर गुलाबदासजी महाराजांनी लोकांना सांगितले, “लांडग्याला त्याच्या कर्माची शिक्षा आधीच मिळाली आहे; आता त्याला सोडून द्या.” त्यानंतर, संतांनी ती मूर्ती सध्याच्या ठिकाणी आणली आणि एक छोटे मंदिर बांधले. १६१५ मध्ये चैत्र पौर्णिमेच्या शुभदिनी, जी हनुमान जयंती म्हणून साजरी केली जाते, येथे मूर्तीची विधिवत प्रतिष्ठापना झाली.

दुसरी एक आख्यायिका गुमान सिंग नावाच्या व्यापाऱ्याची आहे, जो हनुमानाचा निस्सीम भक्त होता. एकदा तो मोठ्या संकटात सापडला असता, हनुमानाने त्याचे रक्षण केले असे मानले जाते. कृतज्ञता म्हणून, गुमान सिंगने येथे हे मंदिर उभारले आणि कालांतराने हनुमान आपल्या भक्ताच्या नावाने ओळखले जाऊ लागले. आज हे मंदिर एका विस्तीर्ण परिसरात वसलेले आहे. एका भव्य प्रवेशद्वारातून भाविक मंदिरात प्रवेश करतात, ज्याच्या वरच्या बाजूला असलेल्या सुंदर कमानीच्या रचनेत हनुमानाची ध्यानस्थ प्रतिमा आहे. आत एक मोकळे अंगण आहे, जिथे वाहने उभी करण्यासाठी पुरेशी जागा आहे आणि त्यापलीकडे फळ-भाजीपाल्याची गजबजलेली बाजारपेठ आहे, जिथून पुढे गेल्यावर मंदिर परिसर लागतो.

मंदिराचे अंगण खूप मोठे आहे. मध्यभागी पेव्हर ब्लॉक्सने बनवलेला एक मोठा चौक आहे. चारी बाजूंना दुमजली इमारती आहेत, ज्यामध्ये धर्मशाळा आणि मंदिराचे कार्यालय आहे. डाव्या बाजूला एका जुन्या वाड्यासारखी तीन मजली इमारत आहे. त्यातून प्रवेश केल्यावर आपण गुमानदेव हनुमान मंदिराच्या मुख्य अंगणात पोहोचतो. या अंगणाच्या मध्यभागी, एका उंच चौथऱ्यावर गुमानदेव यांचे नवीन बांधलेले चौकोनी गर्भगृह आहे. मंदिराला घुमटाकार शिखर आहे, ज्यावर आमलक आणि उंच कळस आहे. तीन बाजूंना महिरापी शैलीतील कमानींनी सजवलेले प्रवेशद्वार आहे. लगतच्या भिंतींवर भगवान शिव, शंकराचार्य, अर्जुनाला गीता सांगणारे श्रीकृष्ण, रामायण रचणारे महर्षी वाल्मिकी, सूर्यनारायण आणि छाती फाडून श्रीरामांचे दर्शन घडवणारे हनुमान यांच्या कोरीव प्रतिमा आहेत. बाहेरील भिंती आणि वरच्या भागातील नक्षीकाम अत्यंत उत्कृष्ट आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या समोर एक उंच ध्वजस्तंभ आहे आणि थोड्या अंतरावर काळभैरवाचे छोटे मंदिर आहे.

साध्या सभामंडपाच्या आत गर्भगृह आहे, ज्याभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. गर्भगृहात, गुमानदेव हनुमानाची शेंदूर फासलेली पाषाणमूर्ती एका चौकोनी चांदीच्या पीठावर विराजमान आहे. मूर्तीचा पुढचा भाग चांदीच्या पत्र्याने मढवलेला असून मस्तकावर चांदीचा मुकुट आहे. देवतेच्या वर एक मोठे चांदीचे छत्र आहे. मूर्तीसमोर एका लहान वेदीवर चांदीच्या पादुका ठेवल्या आहेत, तर मागे एका कोपऱ्यात हनुमानाची गदा आहे.

अंगणाच्या एका बाजूला, उंच चौथऱ्यावर दोन मोठ्या देवळांसारख्या मेघडंबरी रचना आहेत, ज्यामध्ये साकेतवासी (दिव्य लोकी गेलेल्या) पूजनीय महंतांच्या चरणपादुका स्थापित आहेत. अंगणाभोवती वाड्यासारख्या आणखी इमारती आहेत. अशाच एका जुन्या वाड्याच्या प्रशस्त व्हरांड्यात श्रीरामांचे मंदिर आहे. लाकडी कोरीव खांब, नाजूक नक्षीकाम केलेल्या कमानी आणि लाकडी छत मिळून एका भव्य सभामंडपाचे वातावरण निर्माण करतात. या श्रीराम मंदिरात एक छोटे अंतराळ आणि गर्भगृह आहे, ज्यामध्ये श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या संगमरवरी मूर्ती उंच पीठावर विराजमान आहेत. येथे सतत रामधून गुंजत असते.

याच व्हरांड्यात, दिवंगत महंत रामलक्ष्मणदास महाराज यांची अभयमुद्रेतील एक मोठी मूर्ती आहे. परिसरात एक छोटे संग्रहालयही आहे, जिथे प्राचीन तोफा, तलवारी, कुऱ्हाडी, गदा आणि इतर विविध शस्त्रांसोबतच पवित्र धार्मिक ग्रंथ जतन केलेले आहेत.

भाविक सकाळी ७:३० ते रात्री ८:३० या वेळेत मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात. दररोज नियमित पूजा आणि आरती केली जाते. सुरत, वडोदरा आणि भरूच यांसारख्या जिल्ह्यांतील भाविक या आध्यात्मिकदृष्ट्या जागृत स्थळाला वारंवार भेट देतात. मंगळवारी आणि शनिवारी गर्दी मोठ्या प्रमाणात वाढते आणि श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शनिवारी जत्रेच्या वेळी इतकी गर्दी असते की चालणेही कठीण होते. हनुमान जयंतीला येथे मोठा उत्सव साजरा केला जातो आणि अनेक धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. अनेक भक्त पायी चालत येऊन दर्शन घेण्याची परंपरा पाळतात.

मंदिराच्या धर्मशाळेत भाविकांसाठी मोफत निवास आणि भोजनाची व्यवस्था आहे. नर्मदा परिक्रमा करणारे अनेक भाविकही येथे आश्रय घेतात. एका मोठ्या भोजनालयात ज्वारीची भाकरी, डाळ आणि ताक असा प्रसाद दिला जातो. मंदिराच्या परिसरात एक मोठी गोशाळाही चालवली जाते. दंतनाथ महादेव मंदिर या ठिकाणापासून काही अंतरावर स्थित आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • झगडियापासून ५ किमी आणि भरूचपासून ३२ किमी अंतरावर स्थित.
  • झगडिया शहरातून एसटी बसेस आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि अल्पोपहाराची सुविधा उपलब्ध आहे.
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९९९८८६०६६४
Back To Home