विदर्भाच्या पावन भूमीतील बुलडाणा जिल्ह्यात, पैनगंगा नदीच्या तीरावर वसलेले मेहकर हे क्षेत्र प्रभू रामचंद्रांच्या पदस्पर्शाने आणि भगवान विष्णूच्या नृसिंह अवताराने पुनीत झालेले आहे. येथील लक्ष्मीनृसिंह मंदिर हे विदर्भासह संपूर्ण महाराष्ट्राचे एक प्राचीन आणि जागृत शक्तिपीठ मानले जाते. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील मूर्ती ‘वरद’ आणि ‘सौम्य’ स्वरूपात आहे. एरवी उग्र रूपात दिसणारे नृसिंह येथे भक्त प्रल्हाद आणि माता लक्ष्मीसह काहीसे शांत मुद्रेत विराजमान आहेत. येथील लक्ष्मीनृसिंहाची मूर्ती ही वाकाटक पूर्व काळातील (इ.स. चौथे शतक) शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना म्हणून गणली जाते.
पौराणिक कथांनुसार, सध्या पाकिस्तानात असलेल्या मुलतान येथे श्रीविष्णूंनी नृसिंह अवतार घेतला. मुलतान येथे हिरण्यकश्यपूचा वध केल्यानंतर जोशीमठ (उत्तराखंड), वाराणसी, नरसिंगपूर (नर्मदातीर, मध्य प्रदेश), रामटेक (महाराष्ट्र) अशा मार्गाने नृसिंह मेहकर येथे आले. येथे आल्यानंतर ते शांत झाले. त्यांचा शोध घेत लक्ष्मी, भक्त प्रल्हाद व अन्य मंडळी येथे पोहोचली. नृसिंह आणि लक्ष्मीमातेने येथे भक्त प्रल्हादाने दिलेले भोजन ग्रहण केले. देशभरात नृसिंहाची ११ जागृत स्थाने आहेत.
त्यात महाराष्ट्रात कोळे नृसिंहपूर (सांगली), नीरा नृसिंहपूर (पुणे) व मेहकर येथील नृसिंह मंदिर यांचा समावेश होतो. श्रीमद्भगवद्गीतेतील अकराव्या अध्यायातील वर्णनाशी सुसंगत तसेच ‘स्कंदपुराणात’ मेहकर येथील या स्थानाचा उल्लेख आढळतो, असे सांगितले जाते.
शके १४९१ (इ.स. १५६९) मध्ये नागपूर येथील शामराज पितळे नावाच्या भक्ताला नृसिंहांनी दृष्टांत दिला. त्यानुसार पितळे यांनी मेहकर येथे शोध घेतला असता एका भुयारामध्ये नृसिंहांची मूर्ती सापडली. हे भुयार मेहकरमधील माळीपेठेत आजही मूळस्थितीत कायम आहे. या भुयाराची मांडणी हेमाडपंती असल्याचे दिसते. त्याचा पाया, भिंती व छत विशाल शिळांनी एकसंध केला आहे. त्यामुळे या वास्तूवर बाह्य वातावरणाचा अनिष्ट परिणाम होत नाही. जमिनीच्या खाली ३.७ मीटर खोल असलेल्या या भुयारात प्रवेश करण्यासाठी अरुंद पायऱ्या आहेत. पायऱ्या संपल्यावर एका अरुंद दाराने प्रवेश केल्यावर एक खोली लागते. या खोलीच्या दक्षिण भागातील झरोक्यातून प्रवेश केल्यावर आणखी एक खोली लागते. येथे एक हात उंच व दोन हात रुंद शिळेचा समतल ओटा आहे. येथील सिंहासनावर नृसिंहांची मूर्ती आढळली होती असे ‘सेंट्रल प्रॉव्हिन्सेस अँड बेरार डिस्ट्रिक्ट गॅझेटिअर – अकोला डिस्ट्रिक्ट, व्हॉल्यूम ए’ (१९१०) मध्ये नमूद आहे.
मूर्ती सापडल्यानंतर शामराज पितळे बरीच वर्षे या भुयारातच राहून मूर्तीची पूजा-अर्चा करत. सन १५८१ मध्ये वैशाख शुद्ध षष्ठी या दिवशी मेहकर गावातील पितळे यांच्या वाड्यातील एका खोलीत या मूर्तीची विधिवत प्रतिष्ठापना करण्यात आली. या ठिकाणी सुमारे दोनशे वर्षे या मूर्तीची पूजा केली जात असे. 
सन १८८८ मध्ये मेहकर येथे शारंगधराची मूर्ती सापडण्यापूर्वी म्हणजेच १५६९ ते १८८८ येथील नृसिंह हेच मेहकरचे ग्रामदैवत होते. शामराज पितळे यांच्या घराण्यात पुढे संत बाळाभाऊ महाराज पितळे ऊर्फ श्वासानंद यांचा जन्म झाला. त्यांनी विदर्भात वारकरी संप्रदायाचे बीजारोपण केले. त्यांनी काशी येथे संजीवन समाधी घेतली. शामराज पितळे यांची तेरावी पिढी येथे सेवा करते. सध्या संत बाळाभाऊ महाराज पितळे यांचे चौथे उत्तराधिकारी असलेले अॅड. रंगनाथ महाराज पितळे हे येथील विद्यमान गुरुपीठाधीश आहेत.
या वाडासदृश मंदिराच्या सभामंडपावर पत्रे आहेत. येथील गर्भगृहात एका उंच चौथऱ्यावरील दगडी मखरात नृसिंहांची मूर्ती विराजमान आहे. या मूर्तीच्या कालखंडाबाबत अनेक मतमतांतरे आहेत. ही मूर्ती वाकाटककालीन असावी असे काहींचे मत आहे; तर ती चालुक्यकाळातील असावी असाही एक मतप्रवाह आहे. काळ्या गंडकी पाषाणातील ही मूर्ती अर्धोत्थान मुद्रेत आहे. १.३७ मीटर उंची व ०.७६ मीटर रुंदी असलेल्या या मूर्तीचा डावा पाय गुडघ्यात वाकलेला आहे. मूर्तीचा उजवा पाय मांडीवर आहे आणि मांडीवर हिरण्यकश्यपू आहे. हिरण्यकश्यपूचे डोके डाव्या मांडीवर आहे. त्याचा डावा पाय उजव्या मांडीवर व उजवा पाय नृसिंहांच्या गुडघ्यात दाबून धरलेला आहे. मूर्तीच्या खालच्या दोन हातांची नखे हिरण्यकश्यपूच्या पोटात खुपसलेली आहेत.
उजवीकडील वरच्या हातात सुदर्शन चक्र आहे, तर मधला एक हात कानाजवळ आशीर्वाद मुद्रेत आहे. तिसऱ्या हातात तलवार आहे आणि तलवारीची मूठ हिरण्यकश्यपूच्या मांडीवर दाबलेली आहे. डावीकडील वरच्या हातात दक्षिणावर्ती शंख आहे आणि मधल्या हातात कानाजवळ कमलकली धरली आहे. तिसऱ्या हातात गदा आहे. गदेची मूठ खालच्या बाजूस असल्याने ती हिरण्यकश्यपूच्या उजव्या गालावर दाबलेली आहे. आठही हातांच्या तर्जनी, अनामिका व करंगळीत अंगठ्या आहेत. मूर्तीच्या मनगटात कडे, दंडात त्रिकोणी दंडाळ्या, गळ्यात मणिहार आहेत. कान सिंहाच्या कानांसारखे आहेत आणि मान डावीकडे किंचित तिरपी आहे. जबडा ताणलेला आहे. मूर्तीच्या मस्तकावर गोपूर आकाराचा मुकुट आहे. मूर्तीच्या पायाशी सिद्धासन अवस्थेतील जय व विजय यांच्या मूर्ती आहेत. जयच्या मूर्तीच्या मागे प्रल्हादाची उभी मूर्ती आहे. मूर्तीच्या हातावरील रेषाही स्पष्ट दर्शवण्यात आल्या आहेत.
मूर्तीशास्त्राच्या दृष्टीने या मूर्तीवरील कोरीव काम अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या मूर्तीवर विष्णूच्या दहा अवतारांचे (दशावतार) कोरीव काम आढळते. यात मत्स्य, कूर्म, वराह, वामन, राम, परशुराम, बुद्ध, कृष्ण आणि भविष्यात होणारा कल्की अवतार यांचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे यात गौतम बुद्धांचा समावेश नवव्या अवताराच्या रूपात केला आहे.
चौथ्या शतकात वैष्णव धर्मात बुद्धाला अवताराचा दर्जा देण्याची प्रक्रिया सुरू झाली होती, याचा हा मूर्तीमय पुरावा समजला जातो. ही मूर्ती विराजमान असलेल्या मखराच्या उजवीकडील भागात श्रीकृष्णाची गंडकी पाषाणात घडवलेली मूर्ती आहे. हे मंदिर मुळात पितळे घराण्याचे देवघर असल्याने मंदिरावर शिखर नाही.
या वाडासदृश मंदिरातील एका खोलीत शिवलिंग व नंदी आहे. मंदिराचे विद्यमान गुरुपीठाधीश अॅड. रंगनाथ महाराज पितळे यांनी वयाची ७५ वर्षे पूर्ण केल्यानिमित्त, २२ नोव्हेंबर २०१८ रोजी जगद्गुरू शंकराचार्यांच्या हस्ते त्यांचा मानपत्र देऊन गौरव करण्यात आला. त्यावेळचे छायाचित्र व मानपत्र दर्शवणारा फलक मंदिरात एके ठिकाणी आहे. मंदिराजवळच संत बाळाभाऊ महाराज पितळे यांचे जन्मस्थळ आहे. संत बाळाभाऊ महाराज पितळे यांनी एकदा खोळंबलेल्या यज्ञासाठी पाण्याचे तूप केले होते असे सांगण्यात येते. ती यज्ञभूमी मंदिर परिसरात आहे. नजीकच त्यांनी लोकसहभागातून बांधलेली ज्ञानमंदिर मठ ही गुरुपीठाची वास्तू आहे. या वास्तूमध्ये त्यांच्या मूळ पादुका व वीणा ठेवण्यात आल्या आहेत.
देशातील विविध भागांतील भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. येथे नृसिंहांनी शांत होऊन भक्त प्रल्हादाच्या हस्ते भोजन ग्रहण केल्याने या ठिकाणी अन्नदानाचे महत्त्व आहे. येथेच लक्ष्मी व नृसिंह यांची भेट झाल्यामुळे या मंदिराला ‘लक्ष्मीनृसिंह मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते. येथे पूर्वापार परंपरेनुसार उपासना केली जाते. 
या मंदिरात विष्णुसहस्रनाम स्तोत्राच्या पठणाचे विशेष महत्त्व आहे. या मंदिरात वर्षातून तीन वेळा नृसिंह उत्सव साजरा केला जातो. त्यापैकी श्रावणातील तिसरा शनिवार व दिवाळी या दोन वेळी तीन दिवसांचा उत्सव, तर वैशाख शुद्ध षष्ठी ते चतुर्दशीपर्यंत नवरात्र जयंती महोत्सव असतो. वैशाखी महोत्सवात नऊ दिवस रोज त्रिकाल पूजा, अभिषेक, विष्णुसहस्रनाम पाठ सुरू असतात. रोज रात्री वारानुसार नृसिंहांच्या मूर्तीला वस्त्र-आभूषणांनी अलंकृत करून पोशाख चढवला जातो. नवरात्रींमध्ये संपूर्ण दिवसभर पाठ, सायंकाळी हरिपाठ, पंचपदी, रात्री कीर्तन अशी सामुदायिक उपासना केली जाते. नृसिंह जयंतीचा उत्सव येथे रोमांचक व नाट्यमय पद्धतीने साजरा केला जातो. या दिवशी मूर्तीला दागिन्यांनी मढवण्यात येते. सायंकाळी मंदिरात कीर्तन सुरू होते. कीर्तनादरम्यान खांबांमधून नृसिंह प्रगट होण्याचे वर्णन सुरू असतानाच मंदिरात बांधलेला पडदा दूर केला जातो. तेव्हा धुरातून, अंधारातून मूर्ती हळूहळू स्पष्ट होत जाते. त्यावेळी शंखनाद केला जातो. साक्षात नृसिंहच प्रगट होत असल्याची अनुभूती देणाऱ्या या सोहळ्याचे साक्षीदार होण्यासाठी अनेक भाविक उपस्थित असतात.
