बुलडाणा जिल्ह्यातील लोणार सरोवर हे महाराष्ट्राचे वैभव आणि जागतिक आश्चर्य म्हणून प्रसिद्ध आहे. बेसाल्ट खडकातील या अद्वितीय उल्कापात विवराच्या परिघावर असलेली प्राचीन मंदिरांची शृंखला महाराष्ट्राच्या समृद्ध वारशाची साक्ष देते. या मंदिर शृंखलेतील रामगया मंदिर हे अत्यंत प्राचीन आणि प्रसिद्ध मंदिर आहे. सरोवराच्या परिक्रमा मार्गावर, मुख्य प्रवाहापासून काहीसे अलिप्त, निसर्गरम्य आणि घनदाट जंगलात वसलेले हे स्थान ‘दक्षिणेची गया’ म्हणूनही ओळखले जाते. यादवकालीन, हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे हे मंदिर येथील ‘एकल राम’ मूर्तीसाठी आणि स्तंभांच्या रचनेतून निर्माण होणाऱ्या प्रकाशीय भ्रमासाठी (Optical Illusion) प्रसिद्ध आहे.
या मंदिराची आख्यायिका अशी की जेव्हा श्रीराम वनवासात होते, तेव्हा ते पंचवटीतून (नाशिक) भ्रमण करत लोणारच्या परिसरात आले. या प्रवासादरम्यान त्यांना आपले पिता राजा दशरथ यांच्या निधनाची वार्ता समजली. वनवासातील कठीण परिस्थितीतही, पितृधर्माचे पालन करण्यासाठी श्रीरामांनी दशरथांचे उत्तरकार्य आणि पिंडदान करण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी त्यांनी लोणार सरोवराच्या काठावरील या शांत आणि पवित्र जागेची निवड केली. श्रीरामांनी स्वतःच्या हाताने येथे पिंडदान केले, म्हणूनच या तीर्थाला ‘रामगया’ असे नाव पडले. भारतात बिहारमधील ‘गया’ हे स्थान पितृमोक्षासाठी आणि श्राद्धविधीसाठी सर्वोच्च मानले जाते. ‘गया’ येथे पिंडदान केल्याने पूर्वजांना सद्गती मिळते, अशी दृढ श्रद्धा आहे. याच धर्तीवर, लोणारच्या रामगया मंदिराला ‘दक्षिणेची गया’ म्हणून संबोधले जाते. 
अशी श्रद्धा आहे की ज्यांना गया (बिहार) येथे जाणे शक्य नाही, त्यांनी लोणारच्या रामगया मंदिरात पिंडदान केल्यास त्यांना गयाक्षेत्रासारखेच पुण्य मिळते आणि त्यांच्या पितरांना मोक्ष प्राप्त होतो.
पुरातत्वीय पुराव्यांनुसार आणि शैलीच्या तुलनेवरून, रामगया मंदिराची बांधणी इ.स. १२व्या ते १३व्या शतकाच्या दरम्यान झाली असल्याचे मानले जाते. काही स्थानिक संदर्भांनुसार याचा काळ ८व्या शतकापर्यंत मागे नेला जातो. मंदिरावरील कोरीव काम आणि स्तंभांची रचना ही यादवकालीन असली, तरी या क्षेत्राचा इतिहास त्याहीपेक्षा प्राचीन आहे. लोणार सरोवराच्या बाह्य परिघावर सातवाहन काळातील (इ.स.पू. २०० ते इ.स. २००) खापर आणि विटांचे अवशेष सापडले आहेत.
यावरून असे अनुमान काढले जाते की रामगया मंदिराची जागा ही हजारो वर्षांपासून मानवी वस्ती आणि धार्मिक कार्यांसाठी वापरली जात असावी. यादव राजांनी याच प्राचीन व पवित्र स्थानावर या मंदिराची उभारणी केली असावी.
रामगया मंदिराचा परिसर हा लोणार वन्यजीव अभयारण्याचा भाग आहे. मंदिराकडे येणारी वाट घनदाट झाडीतून जाते. वनविभागाच्या नोंदींनुसार या परिसरात बिबट्या, तरस, कोल्हे आणि रानडुक्कर यांचा वावर आहे. तसेच, ब्राह्मणी बदक (चक्रवाक), मोर आणि विविध प्रकारचे स्थलांतरित पक्षी सरोवराच्या काठावर आणि या मंदिराच्या शिखरांवर आश्रय घेतात. या परिसरातील शांततेत केवळ पक्ष्यांचे कूजन आणि सरोवराच्या पाण्याचा मंद आवाज कानावर पडतो. गर्द झाडीत उंच भागावर हे मंदिर आहे. या मंदिराच्या स्थानाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तेथील जलस्रोत. शेजारी असलेल्या अवाढव्य सरोवराचे पाणी खारट असले तरी या मंदिराच्या जवळ गोड्या पाण्याचे झरे आहेत. ‘रामगया झरा’ (रामकुंड) किंवा स्थानिक भाषेत ज्याला ‘धार’ म्हटले जाते, तो या परिसरातील गोड्या पाण्याचा मुख्य स्रोत आहे. विवराच्या उतारावरून झिरपून येणारे भूगर्भीय पाणी या झऱ्यावाटे बाहेर पडते. अनेक भाविक या कुंडातील पवित्र स्नानासाठी आवर्जून येथे येतात. काही वर्षांपूर्वी पुरातत्व विभागाने केलेल्या उत्खननादरम्यान या कुंडाचा शोध लागला. या कुंडात उतरण्यासाठी चारही बाजूंनी पायऱ्या आहेत.
या कुंडाच्या शेजारीच रामगया मंदिर आहे. या मंदिराला पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर दिशांना मुखमंडप आहेत. तीन मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. प्रांगणातून चार पायऱ्या चढून मंदिराच्या अर्धखुल्या स्वरूपाच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर कलाकुसर केलेली आहे. ललाटबिंबावर गणपतीची मूर्ती व उत्तरांगावर तोरण कोरलेले आहे. या प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपात आणखी दोन दरवाजे आहेत. सभामंडपात मध्यभागी असलेल्या चार स्तंभांमध्ये जमिनीवर रंगशिळा आहे. पूर्वी या जागेचा वापर धार्मिक कार्यक्रम सादर करण्यासाठी केला जात असे. येथील स्तंभांवर फारसे कोरीव काम आढळत नाही. सभामंडपाच्या वितानावर नक्षीकाम आहे. सभामंडपातील भिंतींवर काही देवकोष्ठके कोरलेली आहेत. त्यापुढे अंतराळ आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला पाच द्वारशाखा आहेत. त्यात गंगा-यमुनेसह द्वारपाल शिल्पे कोरलेली आहेत. येथील ललाटबिंबावरही गणेशाची मूर्ती व उत्तरांगावर तोरण कोरलेले आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर श्रीरामाची आशीर्वाद मुद्रेतील मूर्ती आहे. सामान्यतः राम मंदिरात ‘राम पंचायतन’ पाहायला मिळते, ज्यामध्ये श्रीराम, सीता, लक्ष्मण आणि हनुमान यांच्या मूर्ती एकत्र असतात. परंतु, या मंदिरात मात्र केवळ श्रीरामाचीच मूर्ती आहे. याबाबत अशी कथा 
सांगितली जाते की पिंडदान हा विधी अत्यंत शोककुल आणि गंभीर वातावरणात केला जातो. जेव्हा रामांनी येथे पिंडदान केले, तेव्हा ते पितृशोकात होते. श्रीरामांनी हे कार्य एकाकीपणे पार पाडले. त्या प्रसंगाची आठवण म्हणून या मंदिरात केवळ श्रीरामाचीच मूर्ती स्थापन करण्यात आली आहे. येथे श्रीराम राजाच्या रूपात नसून एका कर्तव्यदक्ष पुत्राच्या आणि वनवासी तपस्व्याच्या रूपात पूजले जातात. या मूर्तीवर वर्षातील काही दिवस मावळतीच्या सूर्याची किरणे पडतील, अशा पद्धतीची स्थापत्य रचना आहे.
रामगया मंदिरातील वास्तुकलेचा सर्वात थक्क करणारा भाग म्हणजे येथील प्रकाशाचा खेळ. जेव्हा एखादा भक्त मुख्य गर्भगृहात श्रीरामाच्या मूर्तीसमोर उभा राहतो आणि सूर्यप्रकाश विशिष्ट कोनातून स्तंभांच्या रचनेतून आत येतो, तेव्हा त्या भक्ताची सावली दुभंगते. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना दोन वेगवेगळ्या सावल्या पडतात. भाविकांच्या श्रद्धेनुसार, या दोन सावल्या सीता आणि लक्ष्मण यांच्या आहेत. श्रीराम एकटे आहेत, ही जाणीव भक्ताला होऊ नये म्हणून प्राचीन वास्तुविशारदांनी प्रकाशाच्या आणि खांबांच्या रचनेचा वापर करून हा आभास निर्माण केला आहे. भक्ताच्याच सावलीचे रूपांतर त्याच्या आराध्य देवतेच्या सहचरांमध्ये करणे, ही संकल्पना येथे प्रत्यक्षात उतरली आहे. कालौघात रामगया मंदिरावरील शिखर नष्ट झाले आहे. सध्या हे मंदिर पुरातत्व विभागाच्या अधिपत्याखाली आहे. या मंदिराच्या समोरील बाजूस एक हनुमंताचे लहान मंदिर आहे. मंदिरापासून काही पावलांवर भग्नावस्थेत असलेले शिव-गणेश मंदिर आहे.
रामगया मंदिरात आजही श्राद्धविधी केले जातात. विशेषतः पितृपक्षात येथे श्राद्धकर्म करण्यासाठी भाविकांची गर्दी होते. या मंदिरापासून एक ते दीड किमी अंतरावर कमलजा देवीचे मंदिर आहे. तेथे नवरात्रीत मोठी यात्रा असते. त्या यात्रेच्या वेळी रामगया मंदिरातही विशेष पूजा केली जाते. दरवर्षी रामनवमीचा उत्सव येथे भक्तीभावाने साजरा केला जातो.
