रोकडनाथ हनुमान मंदिर

नवा बाजार, वडोदरा, ता./जि. वडोदरा

कदाचित भारतातील हे एकमेव मंदिर असावे जिथे पवनपुत्र हनुमानाची पूजा त्यांच्या माता अंजनी आणि पुत्र मकरध्वज यांच्यासोबत केली जाते, जे ऐतिहासिक वडोदरा शहरात स्थित आहे. हे मंदिर ५०० वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते आणि हनुमान व मकरध्वजाच्या मूर्ती स्वयंभू मानल्या जातात. जेव्हा येथे हनुमानाच्या मूर्तीसमोर मनापासून भक्ती अर्पण केली जाते, तेव्हा भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की त्यांना ‘रोकड’ (आर्थिक) आशीर्वाद प्राप्त होतात, म्हणूनच या हनुमानाला ‘रोकडनाथ’ म्हणून पूजले जाते. गुजरात आणि परदेशातूनही भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. याच परिसरात रोकडनाथ महादेवाचे मंदिरही आहे.

मारुती, बजरंग, बालभीम, रामदूत, केसरीनंदन, आंजनेय, वज्रांग, संकटमोचन, महावीर, महारुद्र आणि हनुमंत अशा अनेक नावांनी ओळखले जाणारे हनुमान हे अत्यंत पूजनीय देवतांपैकी एक आहेत. सात चिरंजीवांपैकी एक असल्याने त्यांच्या कथा विपुल आहेत. वाल्मिकी रामायणात त्यांना अत्यंत शूर, ब्रह्मचारी आणि नैतिकदृष्ट्या निष्कलंक असे चित्रित केले आहे. जरी महाकाव्यात त्यांच्या संततीचा उल्लेख नसला, तरी जैन महाकाव्य ‘पद्मचरित’ आणि १५ व्या शतकातील ‘आनंद रामायण’ यांसारख्या इतर ग्रंथांमध्ये त्यांच्या मकरध्वज नावाच्या पुत्राचे वर्णन आढळते.

पौराणिक कथेनुसार, रावणाची लंका जाळल्यानंतर, हनुमानाने आपल्या शेपटीला लागलेली आग विझवण्यासाठी समुद्रात उडी घेतली होती. त्यावेळी त्यांच्या घामाचा एक थेंब समुद्राच्या खोलीत पडला आणि तो ‘मकर’ नावाच्या एका शक्तिशाली जलचराने गिळला. त्या थेंबातील दैवी तेजामुळे त्या जलचराच्या पोटी गर्भधारणा झाली आणि या चमत्कारिक गर्भधारणेतून एका अशा जीवाची उत्पत्ती झाली, ज्याचे वरचे शरीर वानराचे आणि खालचे शरीर मकरासारखे होते. त्यांना मकरध्वज म्हणून ओळखले गेले. याव्यतिरिक्त, कथेचा दुसरा भाग असा सांगतो की, श्री राम-रावण युद्धादरम्यान, अहिरावण आणि महिरावण या दानव बंधूंनी प्रभू राम आणि लक्ष्मणाचे अपहरण केले होते. त्यांना वाचवण्यासाठी हनुमान पाताळलोकात गेले, जिथे त्यांची पहिली भेट मकरध्वजाशी झाली, जो प्रवेशद्वारावर पहारा देत होता. पिता आणि पुत्राची ही तीव्र भेट पाताळलोकाजवळ झाली होती. आणखी एका कथेनुसार, जेव्हा रामाने अश्वमेध यज्ञ केला, तेव्हा यज्ञीय घोडा पाताळात भटकला आणि अहिरावण व महिरावणाने त्याला पकडले. तो परत आणण्यासाठी गेल्यावर, हनुमानाची भेट प्रवेशद्वारावर मकरध्वजाशी झाली, जी बेट द्वारका येथील त्या गूढ लोकात त्यांची पहिली नाट्यमय भेट होती. द्वारका आणि लखनौमध्ये हनुमान आणि मकरध्वजाची मंदिरे एकत्र आहेत, परंतु हनुमान आपल्या माता आणि पुत्रासह एकत्र असलेले एकमेव मंदिर वडोदरा येथील असल्याचे मानले जाते.

वडोदरा भागात मानवी वस्ती प्रागैतिहासिक काळापासून असल्याचे पुरावे आहेत. हळूहळू, अंकोटा (Alangium salviifolium) वृक्षांच्या जंगलाभोवती वस्त्या निर्माण झाल्या, आणि हे ठिकाण अंकोटा किंवा अकोटा म्हणून ओळखले जाऊ लागले. काळांतराने, वडाच्या झाडांच्या विस्तारामुळे, या नावाचे रूपांतर वटपत्र किंवा वटपत्रात झाले; ५ व्या शतकापासून या नावाचे उल्लेख आढळतात. १० व्या शतकापर्यंत, गुजरातच्या चालुक्यांनी या गावाला प्रशासकीय केंद्र म्हणून मान्यता दिली होती. ऐतिहासिकदृष्ट्या, तिथे एक छोटा किल्ला होता. १६ व्या शतकात, या भागात खोदकाम करणाऱ्या एका मजुराला जमिनीत गाडलेली नाणी सापडली. अधिक खोदकाम करताना, त्याला हनुमानाची स्वयंभू मूर्ती आणि त्यांचा पुत्र मकरध्वज सापडले. गावकऱ्यांनी श्रद्धेने त्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली आणि काळांतराने तिथे मंदिर बांधले. अलीकडील नूतनीकरणानंतर, आज हे मंदिर आपल्या भव्य आणि दिव्य स्वरूपात उभे आहे.

गजबजलेल्या नवा बाजार भागात रोकडनाथ पोलीस चौकीच्या समोर स्थित असलेल्या या मंदिर संकुलात कमानी प्रवेशद्वारातून प्रवेश केला जातो. वडाच्या आणि पिंपळाच्या झाडांच्या सावलीत असलेल्या अंगणात गंगा मातेचे एक छोटे मंदिर असून तिथे पवित्र जलाचे पात्र आहे. डाव्या बाजूला हनुमानाचे दुमजली मंदिर आहे, ज्यामध्ये प्रशस्त सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. हॉलच्या वर घुमटाकार छत आहे. हॉलमध्ये एक छोटे शिव मंदिर आणि काळ भैरवाचे मंदिर आहे. परिसरात जलाराम बापा, दत्तगुरू आणि साई बाबांची संगमरवरी मंदिरे आहेत आणि जवळच हनुमानाच्या दोन उत्सव मूर्ती आहेत. सभामंडपात, गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला दोन लोखंडी दरवाजे आणि एक मोठी खिडकी आहे. आत उजव्या बाजूला, शेंदूर फासलेल्या आणि गोलाकार मुखाच्या हनुमान व मकरध्वजाच्या संगमरवरी मूर्ती सिंहासनासारख्या आसनावर विराजमान आहेत. गर्भगृहात एका कोनाड्यात अंजनी मातेची मूर्ती आहे. शेजारीच एक लहान खोली आहे, ज्यात महादेवाचा चांदीचा मुखवटा आणि झुलत्या सिंहासनावर सर्पाची मूर्ती आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना श्री राम आणि सीतेची मोठी चित्रे आहेत.

मंदिर संकुलात रोकडनाथ महादेवाचे भव्य मंदिरही आहे, ज्यात सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. सभा मंडपाला घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहावर सुवर्ण आमलक आणि कळसाने सुशोभित केलेले उंच उरुशृंग शैलीतील शिखर आहे. हॉलमध्ये संगमरवरी नंदी आणि कासवाची मूर्ती आहे. आत, पितळी सर्पाच्या फण्याखाली पितळी शिवपिंडी आहे आणि मागील कोनाड्यात पार्वतीची संगमरवरी मूर्ती आहे. परिसरात कृष्ण, अंबामाता, महाकाली, सत्यनारायण, बळिया देव, शीतला माता आणि भूतडी हनुमान यांसारख्या देवतांची मंदिरेही आहेत.

मंगळवार आणि शनिवार हे दिवस भक्तीचे असून या दिवशी मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी गर्दी करतात. येथे दररोज शिवपुराण, गरुड पुराण आणि विष्णू पुराणाचे वाचन केले जाते. हनुमान जयंतीनित्त्य येथे भव्य उत्सवाचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये १०८ हवन आणि सुंदरकांडाचे पठण केले जाते. सायंकाळी निघणारी शोभायात्रा नानी चिपवाड, चांपानेर दरवाजा, बँक रोड, एम.जी. रोड, लहेरीपुरा आणि गांधीनगर यांसारख्या भागांतून फिरून पुन्हा मंदिरात येते, जिथे भव्य सांगता समारंभ आणि रात्रीची महाआरती संपन्न होते. भाविकांना सुंठवडा (आले आणि गुळाचा प्रसाद) वाटला जातो. श्रावण महिन्यातील शनिवारीही अनेक भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. महाशिवरात्री, राम नवमी आणि कृष्ण जन्माष्टमी यांसारखे अनेक सण येथे उत्साहात साजरे केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून ३.५ कि.मी. अंतरावर स्थित
  • गुजरातभरातून राज्य परिवहन बसेस, रेल्वे आणि खाजगी वाहनांद्वारे येण्याची सोय
  • मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत खाजगी वाहनांना प्रवेश
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची अनेक पर्याय उपलब्ध
Back To Home