तारकेश्वर महादेव मंदिर

वडोदरा, ता./जि. वडोदरा

बडोदा संस्थानाच्या राणी जमनाबाई, ज्यांना ग्रेट ब्रिटनच्या सम्राज्ञी व्हिक्टोरिया यांनी ‘क्राउन ऑफ इंडिया’ (भारताचा मुकुट) म्हणून सन्मानित केले होते, त्यांनी आपली कन्या ताराबाई यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ तारकेश्वर महादेव मंदिराची उभारणी केली. हे मंदिर वडोदरा शहरातील अलीकडच्या काळातील परंतु ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण शिव मंदिरांपैकी एक आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागात जुबली गार्डनच्या समोर स्थित हे मंदिर पारंपारिक नागर वास्तुशिल्प तत्त्वांचे पालन करते आणि शास्त्रीय मंदिर रचनेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. येथील जागृत शिव लिंगावर भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे. आजही महाशिवरात्रीच्या दिवशी राजघराण्यातील सदस्य देवतेचा पवित्र अभिषेक करतात.

या मंदिराचा उगम १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात बडोदा संस्थानाच्या अस्थिर काळात झाला. राणी जमनाबाई, महाराजा खंडेराव गायकवाड दुसरे यांच्या पत्नी, लग्नानंतर अवघ्या ४ वर्षांतच १८७० मध्ये त्यांच्या पतीचे निधन झाले. त्यावेळी त्या गरोदर होत्या आणि गादीला कोणताही थेट पुरुष वारस नसल्यामुळे, जमनाबाईंची प्रसूती अत्यंत निर्णायक ठरली होती. त्यांचे धाकटे दीर मल्हारराव गायकवाड यांना राजवाड्यांतील कारस्थानांमुळे कैद करण्यात आले होते आणि त्यांनाच संभाव्य वारस मानले जात होते. तरीही, ब्रिटिश सरकारने बाळाचा जन्म होईपर्यंत महत्त्वाचे निर्णय पुढे ढकलले. ५ जुलै १८७१ रोजी राणी जमनाबाईंनी एका कन्येला जन्म दिला, जिचे नाव ताराबाई ठेवण्यात आले.

मल्हारराव त्यांच्या कठोर आणि उधळ्या स्वभावासाठी ओळखले जात असत आणि ते हुकूमशाही पद्धतीने राज्य करत होते. जेव्हा त्यांच्यावर ब्रिटिश रेसिडेंट कर्नल रॉबर्ट फेअर यांना विष देण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप झाला, तेव्हा तणाव वाढला. १३ जानेवारी १८७५ रोजी ब्रिटिश सरकारने त्यांना अटक केली. दोषसिद्धीनंतर, त्यांना पदच्युत करण्यात आले आणि २१ एप्रिल रोजी मद्रासमध्ये कारागृहात डांबण्यात आले. दरम्यान, जमनाबाईंनी राज्याचा कारभार हाती घेतला आणि दिवाण सर टी. माधवराव यांच्या मदतीने राज्यात स्थिरता प्रस्थापित केली. काही दिवसांनंतर, महाराणी जमनाबाईंनी नाशिक जिल्ह्यातील मालेगाव तालुक्यातील कळवण येथील श्रीमंत काशीनाथ गायकवाड यांचे पुत्र गोपाळराव यांना दत्तक घेतले. त्यानंतर ते सयाजीराव गायकवाड तिसरे म्हणून ओळखले जाऊ लागले. सयाजीरावांचे ताराबाईंवर खूप प्रेम होते. त्यांचे नाते अत्यंत जिव्हाळ्याचे होते. ताराबाई नऊ वर्षांच्या असताना, ३१ डिसेंबर १८७९ रोजी त्यांचा विवाह सावंतवाडीचे राजा बहादूर रघुनाथराव सरदेसाई यांच्याशी झाला. दुर्दैवाने, १८९५ मध्ये अवघ्या २४ व्या वर्षी सावंतवाडी येथे ताराबाईंचे निधन झाले. त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ, महाराणी जमनाबाई यांनी या मंदिराच्या बांधकामाची आज्ञा दिली होती.

हे मंदिर जुबली गार्डनला लागून असलेल्या सुरसागर तलावाच्या उत्तर तीरावर एका भव्य दुमजली बंगल्याच्या विस्तीर्ण अंगणात स्थित आहे. जुन्या वाड्याच्या दगडी प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश करताच, समोरच्या चौथऱ्यावर उभारलेले हे भव्य मंदिर दृष्टीस पडते. या मंदिराच्या रचनेत तीन बाजूंनी मुखमंडप, त्यानंतर सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मुखमंडप आणि सभामंडपावर घुमटाकार शिखरे आहेत, तर गर्भगृहावर उंच उरुशृंग शैलीचे शिखर असून त्यावर आमलक आणि कळस विराजमान आहे. कोनाडे, सिंहाच्या मूर्ती आणि मंदिराच्या कोनाड्यांमधील कोरलेल्या देवतांच्या मूर्ती यांसारखी नक्षीदार वैशिष्ट्ये मंदिराचे सौंदर्य अधिकच वाढवतात. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवरही देवतांच्या अतिशय सुंदर आणि नक्षीदार मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

मंदिराच्या समोर धार्मिक विधी आणि सार्वजनिक सभांसाठी एक उघडा लाकडी मंडप उभारलेला आहे. येथील भिंतींवर सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांची दोन तैलचित्रे लावलेली आहेत. काही पायऱ्या चढून गेल्यावर मुख्य प्रवेशद्वार लागते, ज्याच्या बाजूच्या गॅलरीमध्ये जाण्यासाठी प्रत्येकी दहा पायऱ्या आहेत. खांब आणि छतावर अतिशय सुंदर कोरीव काम केलेले असून, आधारासाठी कमानी (महिरापी कमानी) कोरलेल्या आहेत. सभा मंडपात कासवाच्या पीठासमोर नंदीची कोरीव संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे.

अंतराळात प्रवेश करण्यासाठी लाकडी जाळीदार दरवाजा आहे. आत, डाव्या बाजूच्या देवळीत गणेशाची संगमरवरी मूर्ती आहे, तर उजव्या देवळीत हनुमानाची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. या देवळ्या मुख्य गर्भगृहाच्या रचनेचे प्रतिबिंब दर्शवतात. गर्भगृहात प्रवेश करण्यासाठी त्रिशाखा आकाराचे दगडी प्रवेशद्वार आहे, ज्यावर द्वारपाल, सेविका, उंबरठ्यावर कीर्तिमुख आणि वरच्या बाजूला भगवान गणेश यांचे अत्यंत सुंदर कोरीव काम केलेले आहे. दरवाजाच्या वर मुकुटासारखे एक छोटे शिखर असून त्याच्या दोन्ही बाजूंना वाघांचे दोन शिल्प आहेत.

गर्भगृहाच्या आत, एका सुवर्ण चक्रीवर एक भव्य शिवलिंग विराजमान आहे. हे लिंग स्वरूप आणि रचनेच्या दृष्टीने वैशिष्ट्यपूर्ण असून ते तीन भागांत विभागलेले आहे, म्हणजेच ब्रह्म-भाग, विष्णू-भाग आणि रुद्र-भाग. सामान्यतः, खालचे दोन भाग जमिनीखाली असतात, परंतु येथे ते जमिनीच्या वरच्या पातळीवर आहेत; विशेष म्हणजे, ब्रह्म-भागावरही एक दृश्य चक्र आहे. रुद्र-भाग एका उंच दंडगोलाकार आकारात असून, त्यावर पंचधातूचा नाग आणि अभिषेक पात्र सुशोभित आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीच्या कोनाड्यात पार्वतीची कोरीव मूर्ती विराजमान आहे, जी प्रवेशद्वारावरील नक्षीकामाचे प्रतिबिंब दर्शवते.

मंदिराच्या आवारात, १ डिसेंबर १९६० रोजी रंगअवधूत स्वामींनी भगवान दत्तात्रेयांच्या संगमरवरी मूर्तीची आणि पादुकांची पुनर्प्रतिष्ठापना केली. येथे असलेल्या शिवलिंगाच्या जागृत अस्तित्वावर भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे. मंदिरात प्रमुख सण, विशेषतः महाशिवरात्री मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. या दिवशी माजी राजघराण्यातील सदस्यांच्या हस्ते अभिषेक विधी पार पडल्यानंतर, जमलेल्या भाविकांसमोर भव्य महाआरती केली जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून अंदाजे ३ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  • राज्य परिवहन बसेस, रेल्वे आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचता येते.
  • खाजगी वाहनांना मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत जाण्याची परवानगी आहे.
  • जवळपास राहण्याची आणि भोजनाची अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home