बिजासन माता मंदिर

देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ परिसर, इंदूर, जिल्हा इंदूर

बिजासन माता ही राजस्थान, गुजरात आणि मध्य प्रदेशातील अनेक समाज आणि कुटुंबांची कुलदेवता आहे. मूळतः लोकदेवता म्हणून पूजली जाणारी बिजासन ही देवी दुर्गेचाच एक अवतार मानली जाते. पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी प्रसिद्ध केलेल्या इंदूर शहरात, तिचे स्थान सुमारे एक हजार वर्षांपासून एका टेकडीवर असल्याचे म्हटले जाते. सुमारे एकशे पंचवीस वर्षांपूर्वी, होळकर राजघराण्याने देवीसाठी येथे सध्याचे मंदिर बांधले. भक्त मानतात की नऊ रूपांमध्ये विराजमान असलेली देवी अद्भुत आहे आणि नवस पूर्ण करते; अनेकजण येथे प्रार्थना घेऊन येतात, विशेषतः पुत्रप्राप्तीसाठी प्रार्थना करणारे.
एक प्राचीन लोकदेवता म्हणून, बिजासन माता तांत्रिक पंथाशी देखील संबंधित असल्याचे म्हटले जाते. ज्या टेकडीवर आज हे मंदिर उभे आहे, त्या टेकडीवर एकेकाळी घनदाट जंगल होते आणि त्यात मोठ्या संख्येने काळवीट होते. त्यामुळे हे स्थान तंत्र आणि मंत्रात प्राविण्य मिळवण्यासाठी अत्यंत शुभ मानले जात असे. या देवीच्या दंतकथांपैकी एक दुर्गा देवीशीच जोडलेली आहे. ती अशी आहे – इंद्रदेवांना हरवून तिन्ही लोकांवर आपले अधिपत्य गाजवणारे शुंभ आणि निशुंभ या राक्षसांचा रक्तबीज नावाचा एक सेवक होता. त्याला भगवान शंकरांकडून वरदान मिळाले होते की, जर त्याच्या रक्ताचा एक थेंब जरी पृथ्वीवर पडला, तर त्यातून एक नवीन रक्तबीज राक्षस जन्माला येईल. शुंभ आणि निशुंभ यांचा वध करण्यासाठी, माता दुर्गा अवतरली. त्या महायुद्धात, दुर्गेने रक्तबीज राक्षसाचा वध केला. त्यानंतर, विश्रांती घेण्यासाठी, ती त्या राक्षसाच्या त्वचेवर बसली आणि त्या कृतीमुळे तिला बिजासन, म्हणजेच (रक्त)बीजाच्या त्वचेवर बसलेली, असे नाव मिळाले.
येथे बिजासन मातेची आणखी एक कथा आहे, जी बुंदेलखंड आणि उत्तर प्रदेशातील लोकनायक आल्हा आणि ऊदल यांच्या कथांशी जोडलेली आहे. हे दोन्ही बंधू त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. इसवी सन ११६५ ते १२०३ दरम्यान, बुंदेलखंडातील कालिंजरचा चंदेल राजा परमाल (परमार्दिदेव म्हणूनही ओळखला जातो) याच्या दरबारी कवी जगनिक याने ‘आल्हा-खंड’ नावाचे काव्य रचले, ज्यात या बंधूंची कथा सांगितली आहे. फर्रुखाबादचे कलेक्टर सर चार्ल्स इलियट यांनी १८६५ मध्ये संकलित केलेले हे काव्य आज केवळ ‘आल्हा’ म्हणून ओळखले जाते. ते प्रामुख्याने ‘जिहुती हिंदवी’ किंवा कानौजी भाषेत आहे. या काव्यानुसार, आल्हा हा युधिष्ठिराचा अवतार मानला जातो, तर ऊदल भीमाचा अवतार मानला जातो. पृथ्वीराज चौहान यांच्याशी झालेल्या युद्धात ऊदलला वीरगती प्राप्त झाली. नंतर, गुरु गोरखनाथांच्या आज्ञेने, आल्हाने पृथ्वीराजला जीवदान दिले आणि नाथ पंथ स्वीकारला. या दोन्ही बंधूंनी मांडूचा राजा कडंगा राय याच्याविरुद्धही मोहीम चालवली होती. निघण्यापूर्वी, त्यांनी इंदूरमधील बिजासन मातेच्या मंदिरात विजयासाठी प्रार्थना केली होती, असे म्हटले जाते. या लोकपरंपरेतून बिजासन मातेचे स्थान येथे किमान आठ शतकांपासून अस्तित्वात असल्याचे सिद्ध होते.
मंदिराचा अलीकडील इतिहास असा आठवला जातो – इंदूर संस्थानाचे महाराजा शिवाजीराव होळकर (ज्यांनी १८८६ ते १९०३ पर्यंत राज्य केले) यांनी देवीला पुत्रप्राप्तीसाठी नवस केला होता. जेव्हा त्यांचा नवस पूर्ण झाला, तेव्हा त्यांनी येथे मोठ्या श्रद्धेने एक सोन्याची वीट ठेवली आणि मंदिर बांधले. कालांतराने या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. एका उंच टेकडीवर असलेल्या या मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी रुंद पायऱ्या आहेत. शिखरावर, एका प्रशस्त आवारात, देवीचे मंदिर उभे आहे. त्याच्या आराखड्यात एक मोकळा, प्रशस्त सभामंडप, एक अंतराळ (प्रवेशद्वार) आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे, ज्यावर मराठा स्थापत्यशैलीतील एक उंच शिखर आहे. हे मंदिर एका उंच जगतीवर बांधलेले आहे. काही पायऱ्या चढून सभामंडपात प्रवेश करता येतो. या पायऱ्यांच्या उजवीकडे कालिका मातेचे एक छोटे मंदिर आहे आणि डावीकडे हनुमानाचे एक छोटे मंदिर आहे. अंतराळाच्या स्तंभांवर सुंदर कमानी (माहिरपी कमान) आहेत. गर्भगृहात, देवी बिजासन एका उंच जगतीवर एका छताखालील मंदिर-चौकटीत (मखर) विराजमान आहे. येथील वैशिष्ट्य असे आहे की, कटरा येथील वैष्णो मातेच्या मंदिराप्रमाणे, देवी नऊ पाषाण रूपांमध्ये प्रकट झाली आहे; या मूर्तींच्या मुखांवर चांदीचे मुकुट आहेत. मुख्य मंदिराच्या मागे, लहान मंदिरांच्या समूहात, पाषाणाच्या मूर्ती आहेत ज्यांची भक्तगण मनोभावे पूजा करतात. मंदिरापासून फार दूर नसलेल्या ठिकाणी पंचमुख हाओरी विजय हनुमान, नर्मदेश्वर महादेव, संतोषी माता आणि इतर देवतांना समर्पित छोटी मंदिरे आहेत.
देवी पुत्रदात्री आणि वैवाहिक सौभाग्याची दात्री आहे, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे आणि त्यामुळे नवस पूर्ण करण्यासाठी मोठ्या संख्येने लोक येथे येतात. नवविवाहित जोडप्यांनी लग्नानंतर येथे येऊन पूजा करण्याची प्रथा आहे. अनेक भक्त देवीच्या दर्शनासाठी अनवाणी पायांनी येतात. चैत्र आणि शारदीय नवरात्रीमध्ये, असंख्य भाविक दर्शनासाठी जमतात. देवीचे दर्शन घेतल्याशिवाय नवरात्रीचा उत्सव अपूर्ण राहतो, असे म्हटले जाते. त्यानुसार, केवळ इंदूरमधूनच नव्हे, तर देशभरातून भाविक येतात आणि या काळात एक भव्य जत्रा भरते. एका अंदाजानुसार, नवरात्रीमध्ये किमान तीन लाख भाविक भेट देतात.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बसस्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून १० किमी.
  • अहिल्यादेवी होळकर विमानतळापासून सुमारे १.५ किमी.
  • इंदूर शहरातून, महानगरपालिका बस, ऑटो-रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या खालील टेकडीच्या पायथ्यापर्यंत जाऊ शकतात.
  • आवारात निवास आणि हलक्या नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: पुजारी — मोबाईल: ९०३९०२९९९२, ९०३९०१२९९९.
Back To Home