झुलेलाल मंदिर

अन्नपूर्णा रोड, सुदामा नगर, इंदूर, जिल्हा इंदूर

भगवान झुलेलाल हे जगभरातील सिंधी समाजाचे आराध्य दैवत आहेत. त्यांना जलाधिपती वरुण देवाचा अवतार मानले जाते. उदेरोलाल किंवा जिंदा पीर म्हणूनही ओळखले जाणारे हे जलदेवता नदी आणि जलचर जीवनाशी घट्ट जोडलेले आहेत. मुस्लिम आक्रमकांच्या अत्याचारापासून सिंधी समाजाचे रक्षण करणारे रक्षक दैवत म्हणूनही झुलेलाल यांची पूजा केली जाते. त्यांना समर्पित मंदिरे केवळ भारतातच नव्हे, तर आजच्या पाकिस्तानमधील सिंध प्रांतातही आढळतात. सिंधी समाजासाठी ही मंदिरे केवळ उपासनेची ठिकाणे नसून ती त्यांच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक अस्मितेची केंद्रे आहेत. इंदूरमधील झुलेलाल मंदिर हे अशाच पवित्र तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे.

‘श्री अमरकथा श्री झुलेलालजी’ या ग्रंथानुसार, भगवान झुलेलाल यांची कथा १० व्या शतकातील आहे, जेव्हा सिंधवर मीरक शाह (ज्याला मकरब खान असेही म्हटले जाते) या तुर्की राज्यकर्त्याचे शासन होते. सिंधू नदीच्या काठावर वसलेले ‘थट्टा’ हे शहर त्याची राजधानी होती, जे आता पाकिस्तानात आहे. मीरक शाह ९३९ ईसवी सन मध्ये गादीवर बसला. तो एक जुलमी आणि कट्टर राजा होता, ज्याची इच्छा आपल्या राज्यातील सर्व हिंदूंचे बळजबरीने इस्लाममध्ये धर्मांतर करण्याची होती. हे साध्य करण्यासाठी त्याने हिंदूंवर असह्य अत्याचार केले, जड कर लादले, हिंदू स्त्रियांचे अपहरण केले आणि सामूहिक धर्मांतरात यशस्वी होणाऱ्या धर्मगुरूंना बक्षिसे देण्याचे आश्वासन दिले.

अनेक हिंदूंनी या सक्तीच्या धर्मांतराला विरोध केला, ज्यामुळे मीरक शाह संतापला. त्याने हिंदूंना इस्लाम स्वीकारण्यासाठी काही दिवसांची मुदत देणारा फतवा काढला, अन्यथा त्यांना मृत्युदंडाची शिक्षा दिली जाईल असे जाहीर केले. प्राचीन काळापासून, सिंधमधील हिंदू ऋग्वेदात उल्लेख असलेल्या पर्जन्य आणि युद्धाची देवता वरुण देवाचे उपासक होते. या संकटातून मुक्त होण्यासाठी समाजाच्या प्रमुखांनी वरुण देवाची प्रार्थना करण्याचा निर्णय घेतला. एके दिवशी, पुरुष, स्त्रिया आणि मुले सिंधू नदीच्या काठावर जमले आणि त्यांनी वरुण देवाची मनोभावे प्रार्थना करण्यास सुरुवात केली. चौदा दिवस त्यांनी उपवास करून प्रार्थना केली. शेवटी, पंधराव्या दिवशी वरुण देवाने प्रतिसाद दिला. नदीच्या लाटा उसळल्या आणि पाण्यातून साक्षात वरुण देव प्रकट झाले, जे एका ‘पाला’ (हिल्सा) माशावर आरूढ होते. त्यांनी लोकांना सुलतानाची भीती न बाळगण्याचे आश्वासन दिले आणि सांगितले की, नसरपूरच्या देवकी माता आणि राय रतन यांच्या पोटी एक दिव्य बालक जन्म घेईल. हे बालक त्यांचाच अवतार असेल. वरुण देवाने त्यांना सुलतानाकडून सात दिवसांची मुदत मागण्यास सांगितले, जी त्याला मान्य करावी लागेल.

भाकितानुसार, विक्रम संवत १००७ मध्ये, चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या दुसऱ्या दिवशी, देवकी मातेने एका पुत्राला जन्म दिला, ज्याचे नाव उदयचंद ठेवण्यात आले. परंतु, त्यांना वरुण देवाचा अवतार मानले गेल्यामुळे लोक त्यांना ‘उदेरोलाल’ म्हणू लागले. त्यांचा पाळणा आपोआप हलत असे, म्हणून त्यांना ‘झुलेलाल’ असे नाव पडले. मीरक शाहला त्यांच्या जन्माची माहिती मिळताच तो घाबरला आणि त्याने बालकाला मारण्याचा कट रचला, परंतु त्याचे सर्व प्रयत्न अयशस्वी ठरले. कालांतराने, त्याला झुलेलाल यांच्या दैवी शक्तीची जाणीव झाली. अनेक वर्षांनंतर, जेव्हा झुलेलाल आणि सुलतान यांची भेट झाली, तेव्हा झुलेलाल यांनी स्पष्ट केले की हिंदू आणि मुस्लिम दोघांसाठी एकच ईश्वर आहे; ज्याला मुस्लिम ‘अल्लाह’ म्हणतात आणि हिंदू ‘कृष्ण’ म्हणतात, तेच एक सर्वोच्च सत्य आहे. देवाच्या दरबारात सर्व समान आहेत आणि राज्यकर्त्यांनी आपल्या प्रजेला त्यांच्या धर्माचा विचार न करता समान वागणूक दिली पाहिजे. प्रभावित होऊनही, मीरक शाहच्या धार्मिक सल्लागारांनी त्याला पुन्हा चुकीच्या मार्गाला लावले आणि त्याने झुलेलाल यांना मारण्याचा निश्चय केला. अचानक, सुलतानाचा दरबार पाण्याने भरून गेला आणि छताला आग लागली. भीती आणि पश्चात्तापाने ग्रासलेल्या मीरक शाहने झुलेलाल यांच्यासमोर शरणागती पत्करली आणि हिंदू व मुस्लिमांना समान वागणूक देण्याचे वचन दिले. त्यानंतर, हिंदूंनी त्या ठिकाणी एक भव्य मंदिर बांधले, तर मुस्लिमांनी त्यांना ‘जिंदा पीर’ म्हणून मान देऊन तिथे दर्गा उभारला. दुसऱ्या एका आख्यायिकेनुसार, झुलेलाल निळ्या घोड्यावर स्वार होऊन, हातात तलवार घेऊन आणि दोन अंगरक्षकांसह मीरक शाहसमोर प्रकट झाले. लोकांनी “आयो लाल, झुलेलाल” आणि “लाल की जय” अशा जयघोषात त्यांचे स्वागत केले.

हरीश गोपालजी ठक्कर यांच्या ‘लॉर्ड झुलेलाल : ॲन ॲनॅलिटिकल स्टडी’ या संशोधन ग्रंथात नमूद केल्याप्रमाणे, झुलेलाल यांनी आपल्या भक्तांना त्यांना जल आणि प्रकाशाच्या रूपात पाहण्यास सांगितले. म्हणूनच, त्यांच्या मंदिरात नेहमी एक अखंड ज्योत आणि पवित्र जलस्रोत असतो. झुलेलाल यांनी त्यांचे चुलत भाऊ ठाकूर पगद (पुगर साहेब) यांना त्यांच्या पंथाचे पहिले पुजारी म्हणून नियुक्त केले, जो ‘दर्याही’ किंवा ‘दर्या पंथी’ पंथ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. झुलेलाल यांच्यासोबत ठाकूर पगद यांनी या पंथाचा प्रसार केला आणि अनेक ठिकाणी मंदिरे बांधली. या पंथात सात पवित्र वस्तूंना विशेष महत्त्व आहे: देग (पवित्र प्रसाद बनवण्याचे भांडे), तेग (तलवार), ज्योत (अखंड ज्योत), मुद्रा (पवित्र अंगठी), जल की झारी (पवित्र पाण्याचे भांडे), किन्था (पवित्र वस्त्र) आणि छिरा (पवित्र पगडी). झुलेलाल यांचे दैवी कार्य संपल्यावर त्यांनी आपला नश्वर देह त्यागला. मंदिर बांधायचे की दर्गा, यावरून हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये वाद निर्माण झाला. एका दैवी आवाजाने हा प्रश्न सोडवला, “असे ठिकाण बांधा जे हिंदू आणि मुस्लिम दोघेही स्वीकारू शकतील. एका बाजूला मंदिर आणि दुसऱ्या बाजूला दर्गा असू द्या. मी तुम्हा सर्वांचा आहे.”
इंदूरमधील झुलेलाल मंदिर एका विस्तीर्ण परिसरात वसलेले आहे. त्याच्या भव्य प्रवेशद्वारातून तीन शिखरे असलेल्या मंदिरात प्रवेश करता येतो, जिथे झुलेलाल यांची मूर्ती विराजमान आहे. समोरच एक दुमजली इमारत आहे, जी मंदिराच्या रचनेचा भाग आहे, ज्याच्या प्रवेशद्वारावर झुलेलाल यांची मूर्ती आहे. प्रवेशद्वार द्वारपाल आणि एका परिचारिकेच्या मूर्तींनी सजलेले आहे, तर कमानींवर माशांची चित्रे काढलेली आहेत, जी माशावर आरूढ झालेल्या वरुण देवाच्या दैवी प्रकटीकरणाचे प्रतीक आहेत, जे सिंधी समुदायासाठी खोल आध्यात्मिक महत्त्व ठेवते.

सभागृहाच्या आत, डाव्या बाजूला श्री रामांचे मंदिर आहे, जे काचेच्या नक्षीकामामुळे अत्यंत सुंदर दिसते. संगमरवरी उंच चौथऱ्यावर राम, लक्ष्मण आणि सीतेच्या संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहेत. त्यांच्या दोन्ही बाजूंना चवरी ढळणारे भरत आणि शत्रुघ्न आहेत, तर हनुमंत प्रभूंच्या चरणी लीन होऊन बसलेले आहेत. उजव्या बाजूला रत्न देवी आणि हिरानंद हिंदुजा यांचे अर्धपुतळे आहेत, ज्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ या मंदिराची उभारणी करण्यात आली आहे. सभागृहाच्या आत गणेश, हनुमान, शेषशायी विष्णू, शिवाच्या चरणी लीन असलेली काली, दुर्गा, राधा-कृष्ण, साई बाबा, लक्ष्मी, सरस्वती आणि संतोषी माता यांच्या अत्यंत कोरीव आणि सुशोभित संगमरवरी मूर्ती आहेत. या सर्व मंदिरांना काचेच्या कामांनी सजवण्यात आले आहे. गर्भगृहाच्या समोर, एका काचेच्या पेटीत अखंड ज्योत तेवत असते. गर्भगृहात अर्धवर्तुळाकार चौथऱ्यावर झुलेलाल यांची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे, ज्यामध्ये त्यांना पांढरी दाढी, पगडी, भव्य वस्त्रे आणि आशीर्वाद देण्याच्या मुद्रेत दर्शवण्यात आले आहे. मूर्तीच्या मागे, मंदिर काचेच्या नक्षीकामांनी सुशोभित केलेले आहे. मागील बाजूस वैष्णो देवीचे गुहा मंदिर आणि महादेवांचे गर्भगृह आहे.

चैत्र प्रतिपदेचा सण, जो झुलेलाल जयंती किंवा चेटीचंड म्हणून साजरा केला जातो, तो येथे अत्यंत आनंद आणि भक्तीभावाने साजरा होतो. या उत्सवासाठी हजारो सिंधी भाविक एकत्र येतात, ज्यामध्ये झुलेलाल यांची भव्य मिरवणूक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक कार्यक्रम तसेच सामुदायिक भोजनाचा समावेश असतो. हे मंदिर ‘चालिया महोत्सव’ देखील आयोजित करते, जो सिंधी समुदायाद्वारे ४० दिवसांचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. हा उत्सव वरुणाने झुलेलाल म्हणून अवतार घेतल्याच्या स्मृतीप्रित्यर्थ साजरा होतो. सिंधी कॅलेंडरनुसार, हा उत्सव आषाढ एकादशीला (उंधही ग्यारस) सुरू होतो आणि भाद्रपद षष्ठीला (चालियो) संपतो. या उत्सवादरम्यान, दररोज विशेष भजन आणि विधी केले जातात आणि भाविक “आयो लाल सबई चौ झुलेलाल” असा जयघोष करत झुलेलाल यांना फुले अर्पण करतात. समारोपाच्या दिवशी, जलयाज्ञा विधीसह एक भव्य मिरवणूक काढली जाते.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून सुमारे ५ किमी अंतरावर
  • इंदूर विमानतळापासून सुमारे १० किमी अंतरावर
  • इंदूरच्या विविध भागांतून सिटी बस, रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • मंदिर परिसरात निवास आणि भोजनाची सोय उपलब्ध
  • संपर्क: मनोहर मोटवानी, मो. ९८२६१८६८८८
Back To Home