अन्नपूर्णा मंदिर

अन्नपूर्णा रोड, क्रांती किरपलानी नगर, इंदूर, इंदूर जिल्हा

अन्नपूर्णा देवी, ज्यांना भक्तांना अन्न, धन आणि कौटुंबिक सुख प्रदान करणारी देवी मानले जाते, त्या गौरीचा अवतार मानल्या जातात. मार्कंडेय पुराणात देवी पार्वतीला अन्नपूर्णा म्हणून संबोधले आहे. अन्नदा, अन्नपूर्णेश्वरी आणि शाकंभरी या नावांनीही ओळखल्या जाणाऱ्या, त्या संपूर्ण सृष्टीचे पोषण करणाऱ्या म्हणून पूजल्या जातात. त्यांच्या विविध रूपांना समर्पित मंदिरे भारतभर अस्तित्वात आहेत, त्यापैकी इंदूरमधील अन्नपूर्णा मंदिराला विशेष आदराचे स्थान आहे. हे मंदिर, असंख्य भक्तांसाठी एक आध्यात्मिक निवासस्थान मानले जाते, तसेच शहराचे एक प्रमुख पर्यटन स्थळ देखील आहे.

एका सुप्रसिद्ध आख्यायिकेनुसार, एकदा भगवान शिव आणि पार्वती यांच्यात प्रकृती (निसर्ग) च्या श्रेष्ठत्वावर आणि पुरुष (पुरुष तत्त्व) च्या वर्चस्वावर वाद निर्माण झाला. शिवाने घोषित केले की, सांसारिक अस्तित्व एक भ्रम आहे आणि अन्नसहित सर्व काही केवळ माया आहे. पार्वती अन्नधान्याची देवी असल्याने, या शब्दांनी तिला क्रोधित केले. तिने शिवाला आव्हान दिले की, जर ती एक भ्रम असेल, तर ती स्वतःला काढून घेईल आणि तिच्याशिवाय जग कसे टिकते ते पाहिल. असे बोलून पार्वती अदृश्य झाली. तिच्या अदृश्य झाल्याने ब्रह्मांडात गोंधळ निर्माण झाला; वेळ थांबली, ऋतू थांबले आणि पृथ्वीवर दुष्काळ पसरला. आपल्या अनुयायांना अन्न देण्यासाठी, भगवान शिवाने भिक्षा मागण्यास सुरुवात केली, परंतु कुठेही अन्नाचा एक कणही सापडला नाही. तेव्हा शिवाने काशीमध्ये एका स्त्रीबद्दल ऐकले, जी लोकांना मोफत अन्न वाटत होती. काशीला पोहोचल्यावर, त्याला समजले की ती स्त्री दुसरी कोणी नसून स्वतः पार्वतीच होती, जी सिंहासनावर बसून देव आणि मानवा दोघांनाही अन्नदान करत होती. तेव्हापासून, तिला वाराणसीची अधिष्ठात्री देवी मानले जाऊ लागले आणि तिला काशीची राणी म्हटले गेले. आजही वाराणसीमध्ये एक प्रसिद्ध अन्नपूर्णा मंदिर आहे, जिथे शिव देवीकडून भिक्षा घेण्यासाठी भिकारी म्हणून येतात असे मानले जाते.

इंदूरमधील अन्नपूर्णा मंदिराचा इतिहास २० व्या शतकातील आहे. १९५६ मध्ये, अन्नपूर्णा मातेचे एक निष्ठावान अनुयायी स्वामी प्रभानंद गिरी येथे आले आणि त्यांनी १९५७ मध्ये मंदिराची पायाभरणी केली. सुमारे दोन वर्षांच्या बांधकामानंतर, देवीच्या मूर्तीची २१ फेब्रुवारी १९५९ रोजी विधिवत प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. वर्षानुवर्षे, मंदिराचे अनेक वेळा नूतनीकरण करण्यात आले आहे. १९७५ मध्ये, भव्य प्रवेशद्वार बांधण्यात आले आणि फेब्रुवारी २०२३ मध्ये, सुमारे २० कोटी रुपये खर्चून मंदिराचे भव्य नूतनीकरण करण्यात आले.

शहराच्या गजबजलेल्या भागात सुमारे दोन एकर परिसरात पसरलेल्या, मंदिर परिसरात एक भव्य प्रवेशद्वार आहे. चार विशाल हत्तींच्या पाठीवर विसावलेले, हे प्रवेशद्वार दक्षिण भारतातील मदुराई येथील मीनाक्षी मंदिराच्या गोपुरमाच्या धर्तीवर बनवले आहे. गोपुरम देवी-देवता आणि पौराणिक दृश्यांचे चित्रण करणाऱ्या गुंतागुंतीच्या कोरीव कामांनी सुशोभित आहे. त्याच्या समोर अन्नपूर्णा देवीचे मंदिर उभे आहे.

इंडो-आर्यन आणि द्रविड स्थापत्यशैलीच्या मिश्रणातून बांधलेले, हे मंदिर राजस्थानमधील मकराणा मार्बलने बनवले आहे. असे मानले जाते की महाराष्ट्रातील त्र्यंबकेश्वर येथील अन्नपूर्णा मंदिर बांधणाऱ्या कारागिरांनीच हे मंदिर देखील बांधले आहे. एका उंच चौथऱ्यावर उभारलेले, हे मंदिर ६,६०० चौरस फूट क्षेत्रफळ व्यापते आणि सुमारे १०० फूट उंच आहे. या संरचनेत मुख मंडप, सभा मंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभा मंडपाला घुमटाकार छत आहे, तर गर्भगृहावर ८१ फूट उंच उरुशृंग-शैलीचे शिखर आहे. मंदिराकडे तेरा संगमरवरी पायऱ्या जातात, ज्यांच्या शेजारी एका संगमरवरी मंडपात शिव आणि अन्नपूर्णा यांच्या मूर्ती आहेत, ज्यात देवी शिवाला भिक्षा देताना दर्शविले आहे.

मंदिराचे खांब, कमानी, छत, पाया आणि शिखरे देव, देवी, यक्ष आणि अप्सरांच्या गुंतागुंतीच्या कोरीव कामांनी समृद्धपणे सुशोभित आहेत. येथे कोरलेल्या आकृत्यांमध्ये रिद्धी-सिद्धीसह गणेशाच्या मूर्ती, शुभ-लाभ, अष्टलक्ष्मी, दहा महाविद्या आणि २७ नक्षत्रांचा समावेश आहे. मंदिराच्या पायाचा सर्वात खालचा स्तर समृद्धीचे प्रतीक असलेल्या हत्तींच्या शिल्पांनी सुशोभित आहे, तर वरच्या स्तरांवर पुराणातील प्रसंग आणि कृष्णाच्या जीवनाचे चित्रण आहे. सरस्वती, शेषशायी विष्णू, महिषासुरमर्दिनी आणि इतर अनेक आकृत्या देखील येथे कोरलेल्या आहेत. मंदिराच्या स्तंभांवर ६४ योगिनींची शिल्पे देखील आहेत आणि मागील खांबांपैकी एकावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कोरीव काम आहे.

गर्भगृह प्रदक्षिणा मार्गाने वेढलेले आहे, तर त्याच्या बाहेरील भिंती आणि खांबांवर विस्तृत कोरीव काम आहे. विविध देवी-देवतांची सुंदर उठावदार शिल्पे या भिंतींना सुशोभित करतात. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर देवीच्या आठ रूपांची चित्रे आणि शिवाची मूर्ती आहेत. आतमध्ये, एका भव्य मंदिरात उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर, अन्नपूर्णा माता, काली माता आणि सरस्वती माता यांच्या मूर्ती उभ्या आहेत, सर्व दागिने आणि वस्त्रांनी सुशोभित आहेत.

मंदिर परिसरात वेद मंदिर, भैरव मंदिर आणि काशी विश्वनाथ मंदिर आहेत. वेद मंदिर एक तीन मजली इमारत आहे: पहिल्या मजल्यावर राम, कृष्ण आणि ब्रह्मा यांच्या मूर्ती आहेत; दुसऱ्या मजल्यावर चक्रपाणी विष्णू विराजमान आहेत; आणि सर्वात वरच्या मजल्यावर शिव आणि पार्वतीसह द्रविड मंदिराची प्रतिकृती आहे. त्याच्या प्रशस्त सभागृहात चार वेदांना समर्पित मंदिरे आहेत – अथर्ववेद (वानरमुखी म्हणून चित्रित), सामवेद (अश्वमुखी), यजुर्वेद (बकरीमुखी) आणि ऋग्वेद (गाढवमुखी). या मंदिरांच्या वर, कृष्णाचे विश्वरूप दर्शन दर्शवणारे एक भव्य भित्तिचित्र आहे. मंदिरातील इतर मूर्तींमध्ये हनुमानसह राम-लक्ष्मण-सीता, राधा-कृष्ण, शेषशायी विष्णू आणि कृष्णाने सुदामाचे पाय धुतलेले दृश्य यांचा समावेश आहे.

वेद मंदिराशेजारी एक दोन मजली संत निवास आणि स्वामी प्रभानंद गिरी यांचे समाधी मंदिर आहे, ज्यात त्यांची आसनस्थ मूर्ती स्थापित आहे. जवळच काशी विश्वनाथ महादेव मंदिर आहे, ज्यात शिवाची १४ फूट उंच मूर्ती आणि एक विशाल शिवलिंग आहे.

भाविक सकाळी ५:०० ते दुपारी १२:०० पर्यंत आणि दुपारी २:०० ते रात्री १०:०० पर्यंत मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात. हे मंदिर भाविक आणि पर्यटकांनी नेहमीच गजबजलेले असते. मार्गशीर्ष महिन्यातील पौर्णिमेला साजरी होणारी अन्नपूर्णा जयंती येथे मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते, ज्यामुळे हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. नवरात्री आणि महाशिवरात्रीचे उत्सव देखील मोठ्या थाटामाटात साजरे केले जातात. नवरात्रीमध्ये, अन्नपूर्णा मातेला दररोज वेगवेगळी फळे अर्पण केली जातात, जी नंतर गरिबांना वाटली जातात.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून सुमारे ५ किमी
  • इंदूर विमानतळापासून सुमारे ८ किमी
  • इंदूरच्या विविध भागांतून शहर बसेस, रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध आहेत
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • मंदिर परिसरात निवास आणि भोजन सुविधा उपलब्ध आहेत
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मो. ०७३१२४८२४८३
Back To Home

मंदिरे