सिद्धेश्वर मंदिर

सोलापूर शहर, ता. उत्तर सोलापूर, जि. सोलापूर

सोलापूरचे ग्रामदैवत असा मान असलेले आणि वीरशैव/लिंगायत समाजातील सहा प्रमुख संतांपैकी एक असलेले शिवयोगी सिद्धराम यांचे मंदिर ही सोलापूरची एक प्रमुख धार्मिक ओळख आहे. या मंदिरात सिद्धरामेश्वरांची समाधीही आहे. केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातूनच नव्हे, तर स्थापत्यदृष्ट्याही हे मंदिर वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्याचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे ते अमृतसर येथील सुवर्णमंदिराप्रमाणे चारही बाजूंनी तलावाने वेढलेले आहे. विशेष म्हणजे स्वतः सिद्धरामेश्वरांनी सोलापूरच्या जनतेचा पाणीप्रश्न सुटावा या हेतूने येथे हा तलाव बांधला होता. हे मंदिर लिंगायतांप्रमाणेच सर्व समाजांतील भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.

सोन्नलगी हे सोलापूरचे प्राचीन नाव. या गावात बाराव्या शतकात सिद्धरामेश्वर यांचा जन्म झाला. त्यांच्या जन्माविषयी अशी कथा सांगण्यात येते की सोन्नलगीमध्ये मुद्युगौडा व सुग्गलदेवी हे वयोवृद्ध दाम्पत्य राहात होते. मुद्दगौडा हे गावचे पाटील होते. वीरशैव परंपरेतील पंचमहासिद्धांपैकी एक असलेले रेवणसिद्ध हे एकदा या गावात आले. येथील मोतीबागेतील निसर्गरम्य आणि शांत परिसरात त्यांचे वास्तव्य असे. मुद्दगौडा व सुग्गलदेवी यांना पुत्र होईल, असा आशीर्वाद त्यांनी दिला होता. हा पुत्र शिवरूप सिद्धयोगी असेल व त्याचे नाव सिद्धराम असे ठेवा, असे त्यांनी सांगितले होते. त्या आशीर्वादानुसार सिद्धराम यांचा जन्म झाला. यावेळी त्यांचे नामकरण धुळीमहांकाळ असे करण्यात आले, असेही सांगण्यात येते. रेवणसिद्धांचा शिष्य रुद्रमुनी याने बालपणी सिद्धराम यांना शिक्षण दिले.

सिद्धराम हे श्रीशैल मल्लिकार्जुनाचे भक्त होते. लहान असतानाच त्यांनी हट्टाने श्रीशैल येथे जाऊन मल्लिकार्जुनाचे दर्शन घेतले. येथे त्यांना साक्षात् मल्लिकार्जुनाने दीक्षा दिली. येथून सोन्नलगीस परतल्यानंतर त्यांचे आचरण, वर्तन, तसेच विचार यांत कमालीचा बदल झाला होता. लोक त्यांना बालयोगी म्हणू लागले. यांच्या मनात सोन्नलगी येथे मल्लिकार्जुनाचे देवालय बांधण्याचा विचार होता. त्या काळात येथे कलचुरी घराण्याचे राज्य असले, तरी सोन्नलगीचे अधिपत्य राजा नन्नप्पा आणि राणी चामलादेवी यांच्याकडे होते. सिद्धरामांनी मंदिर बांधण्याचा विचार बोलून दाखवला. त्याच्या दुसऱ्या दिवशी राणी चामलादेवी त्यांच्या आश्रमात आली व तिने त्यांना पाच कोस क्षेत्रफळाची जमीन दान दिली. या जमिनीवर मल्लिकार्जुन मंदिराप्रमाणेच सिद्धरामेश्वरांनी ग्रामस्थांच्या श्रमदानातून विशाल तलाव बांधला. आपल्या जीवनकाळात सिद्धराम यांनी अनेक लोककल्याणाची कामे केली. दुष्काळाच्या काळात भुकेल्या लोकांसाठी मंदिरात अन्नछत्र चालवले. अनेक गोरगरिब पालकांच्या मुला–मुलींचे विवाह लावून दिले. सामुदायिक विवाह सोहळ्यांची परंपरा त्यांनी सुरू केली. याच बरोबर त्यांनी अनेकांना धर्ममार्ग दाखविला. सोन्नलगीमध्ये त्यांनी ६८ शिवलिंगांची तसेच अष्टविनायकांची स्थापना केली. अल्लमप्रभूंच्या भेटीनंतर त्यांच्यावर वीरशैव दर्शनाचा प्रभाव पडला, असे सांगण्यात येते. त्यांनी वीरशैव क्रांतीचे केंद्र असलेल्या बसवकल्याण येथे महात्मा बसवेश्वरांची भेटही घेतली होती. बसवेश्वरांनी स्थापन केलेल्या ‘अनुभव मंटप’चे तिसरे अध्यक्षपद त्यांनी सांभाळले होते. ते श्रेष्ठ वचनकार होते. त्यांचे वचनसाहित्य अमाप आहे. त्यांनी ६८ हजार वचने रचल्याचे सांगण्यात येते. आपल्या जीवन अवतार समाप्तीची जाणीव झाल्यानंतर त्यांनी सोन्नलगी येथेच समाधी घेतली.

सिद्धरामेश्वर मंदिर तलावाच्या मध्यभागी असल्याने हा मंदिर परिसर सुंदर भासतो. प्रशस्त अशा वाहनतळाजवळ मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रवेशद्वारापासून मंदिरापर्यंत जाण्याच्या मार्गावर दोन्ही बाजूला भाविकांच्या सोयीसाठी वैशिष्ट्यपूर्ण छताची उभारणी करण्यात आलेली आहे. या मार्गावर प्रथम शिवसिद्धरामेश्वरांची समाधी लागते. एका संगमरवरी चौथऱ्यावर हे समाधी स्थान आहे व त्याभोवती प्रदक्षिणामार्ग आहे. मुख्य मंदिरात दर्शन घेण्याआधी भाविकांकडून या समाधीचे दर्शन घेतले जाते.

पेशवेकाळात बांधकाम करण्यात आलेले दगडी बांधणीचे सिद्धेश्वर मंदिर प्रशस्त आहे. खुला मंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. जमिनीपासून उंच जगतीवर असलेल्या या मंदिरात खुल्या मंडपातून प्रवेश होतो. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर तीन महिरपी कमानीयुक्त दारे आहेत. यापैकी मधल्या प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश होतो. या संपूर्ण सभामंडपातील स्तंभ, भिंती व छतावरही धातूच्या पत्र्याची सजावट केलेली आहे. सभामंडपाच्या छतावर भलामोठा झुंबर लावलेला आहे. या सभामंडपातून गर्भगृहात असलेल्या सिद्धरामेश्वर यांच्या समाधीचे भाविकांकडून दर्शन घेतले जाते. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजुला द्वारपाल व ललाटबिंबावर गणेशमूर्ती आहे. या प्रवेशद्वारासमोरच नंदीची चांदीची मोठी मूर्ती आहे. गर्भगृहात उंच वज्रपिठावर सिद्धरामेश्वर महाराजांचे स्थान आहे. गर्भगृहावर असलेल्या मुख्य शिखरावर विविध देवदेवतांच्या मूर्ती आहेत. शिखराच्या अग्रभागी दोन आमलक व त्यावर कळस आहे. असे सांगितले जाते की या मंदिर परिसरात ६८ शिवलिंगे आहेत, जी सिद्धेश्वर महाराजांनी स्थापन केली आहेत.

सिद्धेश्वर मंदिरात दररोज सकाळी सात ते रात्री आठ वाजेपर्यंत भाविकांना दर्शन घेता येते. सकाळी साडेसात व सायंकाळी साडेसात वाजता येथे आरती होते. या मंदिरातील सर्वात प्रसिद्ध उत्सव म्हणजे मकर संक्रांतीच्या काळात होणारी ‘गड्डा’ यात्रा. ही यात्रा १५ दिवस चालते. या यात्रेमध्ये एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रतिकात्मक विवाह विधी केला जातो. याबाबत आख्यायिका अशी की संत सिद्धरामेश्वर हे महावैरागी ब्रम्हचारी होते. एकदा एका कुंभारकन्येने त्यांच्याशी विवाह करण्याची इच्छा प्रकट केली. तेव्हा सिद्धराम यांनी सांगितले की ‘मी लिंगागी आहे. मल्लिकार्जुन माझे पती असून मी त्यांची सती आहे, अशा भावाने मी साधना करीत आहे. मग एका स्त्रीचा दुसऱ्या स्त्रीशी विवाह कसा होऊ शकेल?’ त्यावर त्या कुंभारकन्येने काकुळतेने त्यांची विनवणी केली. तेव्हा त्यांनी तिला आपल्या योगदंडाशी विवाह करण्यास सांगितले. या प्रतिकात्मक विवाह सोहळ्यात स्वतः सिद्धरामेश्वर उपस्थित होते. यानंतर आपणांस आध्यात्मिक मुक्ती मिळाली असे मानून ती कुंभारकन्या होमकुंडात उडी घेऊन सती गेली.

यात्रेच्या वेळी येथील ‘नंदीध्वज’ हा प्रतीकात्मक वर मानला जातो. विवाह विधीमध्ये भोगी, संक्रांत आणि किंक्रांत अशा तीन दिवशी विशेष पूजाविधी केले जातात. या दरम्यान, काठ्यांची मिरवणूक, होम, अक्षता पूजन इत्यादी विधी होतात. संक्रांत हा यात्रेचा मुख्य दिवस असतो. यावेळी सोलापूरसह विविध जिल्ह्यांतील हजारो भाविक येथे येतात. यावेळी सर्व भाविकांना महाप्रसाद देण्यात येतो.

उपयुक्त माहिती

  • सोलापूर रेल्वे स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
  • राज्यातील अनेक शहरांतून सोलापूरसाठी एसटी व रेल्वेची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहरीची सुविधा आहे
  • मंदिर वेबसाईट : https://shrisiddheshwar.org/
Back To Home

मंदिरे