परशुराम मंदिर,

गुणसदा, ता. सोनगड, जि. तापी.

दक्षिण गुजरातमधील भगवान विष्णूंचा सहावा अवतार आणि भृगुकच्छ (भरूच) ते केरळपर्यंतच्या भूमीचे निर्माते मानल्या जाणाऱ्या भगवान परशुरामांचे समर्पित एकमेव मंदिर गुणसदा येथे स्थित आहे. जलमंदिराच्या शैलीत बांधलेले हे मंदिर एका हनुमान मंदिराच्या जवळ आहे. द्रविड वास्तुकलेचा स्पष्ट प्रभाव असलेली ही मंदिरे घनदाट हिरवळीने वेढलेल्या टेकडीवर वसलेली आहेत. या मंदिरांची स्थापना गुजरातमधील प्रसिद्ध उद्योगपती बाबूराव पारखे यांनी केली होती. निसर्गरम्य परिसर, सुंदर मंदिरे आणि मनमोहक बागांमुळे हे ठिकाण भाविक आणि पर्यटकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे.

पौराणिक कथेनुसार, हैहय हे एक प्राचीन घराणे होते, ज्याची स्थापना ययातीचा मुलगा यदू याचा पुत्र सहस्रजित याने केली होती. त्यांची राजधानी माळव्यातील नर्मदा नदीच्या काठी वसलेले माहिष्मती (आधुनिक महेश्वर) हे शहर होते. परशुराम हे गुजरातच्या आनर्त प्रदेशात राहणाऱ्या भार्गव कुळातील होते. भार्गव हे हैहयांचे पुरोहित होते आणि त्यांना राजा कृतवीर्याकडून अमाप संपत्ती आणि धन प्राप्त झाले होते. मात्र, कृतवीर्याच्या मुलांना भार्गवांकडून फारसे काही न मिळाल्याने त्यांनी त्यांना त्रास दिला. भार्गवांचे पूर्वज जमदग्नी ऋषी हे परशुरामांचे वडील होते. एकदा, परशुरामांच्या अनुपस्थितीत राजा कृतवीर्याने सैन्यासह जमदग्नींच्या आश्रमाला भेट दिली आणि त्यांच्याकडून कामधेनु ही दिव्य गाय बळजबरीने हिरावून घेतली. यामुळे हैहय आणि भार्गव यांच्यात हिंसक संघर्ष झाला.

त्यानंतरच्या युद्धात परशुरामांनी कृतवीर्याचा मुलगा अर्जुन याचा वध केला. त्यानंतर अर्जुनच्या मुलांनी जमदग्नींची हत्या केली. यामुळे संतप्त होऊन परशुरामांनी वैशाली, विदेह, काशी, कान्यकुब्ज आणि अयोध्या यांसारख्या राज्यांसह हैहयांविरुद्ध युती केली आणि त्यांचा नायनाट केला. असे म्हटले जाते की, परशुरामांनी राजसत्तांविरुद्ध २१ युद्धे केली किंवा २१ वेळा क्षत्रियांचा पराभव करून त्यांची राज्ये परत मिळवली. त्यानंतर, ऋषी कश्यपांच्या सूचनेनुसार या पापाचे प्रायश्चित्त म्हणून त्यांनी भूमी दान केली. कश्यपांच्या मार्गदर्शनानंतर परशुराम दक्षिणेकडे महेंद्रगिरी पर्वतावर गेले.

दंतकथा अशी आहे की, महेंद्रगिरीवर राहत असताना परशुरामांनी समुद्राकडे जमिनीची मागणी केली. समुद्राने नकार दिल्यावर त्यांनी बाण मारून समुद्राला कच्छपासून कन्याकुमारीपर्यंत मागे हटण्यास भाग पाडले, ज्यामुळे सहा योजना रुंद आणि ४०० योजना लांब अशी सप्तकोकण नावाची भूमी निर्माण झाली. सह्याद्री खंडानुसार, यात केरळ, तुळुंग, सौराष्ट्र, कोकण, करहाट, कर्नाटक आणि बर्बर यांचा समावेश होता. तापी नदी आणि वसई दरम्यानचा मध्ययुगीन प्रदेश बर्बर म्हणून ओळखला जात असे.

भारतातील पश्चिम किनारपट्टीवर गुजरातच्या भरूचपासून केरळपर्यंत भगवान परशुरामांची अनेक मंदिरे आहेत आणि गुणसदा मंदिर हे गुजरातमधील उल्लेखनीय मंदिरांपैकी एक आहे. हे मंदिर सेंट्रल पल्प पेपर (सीपीएम) मिलचे मालक आणि प्रसिद्ध गुजराती उद्योगपती मल्हार सदाशिव ऊर्फ बाबूरावजी पारखे यांनी शिवपुरी (अक्कलकोट) येथील त्यांचे गुरू गजानन महाराज यांच्या प्रेरणेने स्थापन केले होते. वेदांचे अभ्यासक असलेले बाबूरावजींनी अग्निहोत्र जीवनशैलीचा अवलंब आणि प्रसार केला होता आणि त्यांनी आध्यात्मिक ग्रंथांचे लेखन केले होते, विशेषतः ‘रामायाशोगथा’, ज्यामध्ये भगवान परशुरामांच्या जीवनावर आधारित ५५० हून अधिक पृष्ठे आहेत. त्यांनी या मंदिरांसाठी टेकडीच्या माथ्यावर एका लहान तलावाजवळ २७ एकर जागा निवडली. गजानन महाराजांनी ‘श्री शिला’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या जागेला आशीर्वाद दिला. मंदिराच्या पायाभरणीत एक सोन्याची वीट आणि नवग्रहांची चिन्हे ठेवण्यात आली होती. १० जानेवारी १९८० रोजी एका भव्य समारंभात गजानन महाराजांनी या मंदिरात परशुरामांच्या मूर्तीची स्थापना केली, तसेच जवळच्या हनुमान मंदिरात अग्निपात्राची स्थापना केली. सीपीएम मिलचे जे.के. पेपर लिमिटेडमध्ये रूपांतर झाल्यानंतर मंदिराच्या परिसरात सुंदर बागा तयार करण्यात आल्या.

मुख्य रस्त्यावरून एका गेट असलेल्या प्रवेशद्वारातून काँक्रीटची पायरी मार्ग जातो. वर चढल्यावर, अभ्यागतांना प्रथम टेकडीवरील एका भागात वसलेल्या मंदिरांची रंगीबेरंगी शिखरे दिसतात. एका लहान पुलासह आणखी एक भव्य प्रवेशद्वार खांबांवर बांधलेल्या तीन लगतच्या मंदिरांकडे नेते.

रांगेतील पहिले हनुमान मंदिर, दोन मजली मोठा हॉल आणि गर्भगृह असलेले आहे. मंदिराचे छत सपाट असून भिंतींच्या मध्यवर्ती भागाभोवती खिडक्या आहेत. गर्भगृहाला तीन मजली शिखर असून त्यावर आमलक आणि कळस आहे, जे लहान मनोरे आणि विविध देवतांच्या शिल्पांनी सुशोभित केलेले आहे. गुंतागुंतीची रचना आणि रंगीबेरंगी कलाकुसर या मंदिराला दृष्यदृष्ट्या आश्चर्यकारक बनवते.

पाच पायऱ्या चढून हॉलमध्ये प्रवेश केल्यावर, अभ्यागतांना एक लहान अग्नी वेदी आणि वर अग्नी पात्र असलेला एक मोठा संगमरवरी खांब (अग्नी स्तंभ) दिसतो. उजव्या हातात द्रोणागिरी पर्वत, डाव्या हातात गदा आणि राक्षसावर उभे असलेले हनुमानाचे शिल्प एका उंच चौथऱ्यावर ठेवलेले आहे.

या मंदिराला लागूनच काष्ठ गणेश (लाकडी गणेश) मंदिर आहे. हे एक लहान मंदिर असून त्यात एक साधा दर्शन मंडप आणि गर्भगृह आहे. कोरीव खांबांनी आधारलेल्या दर्शन मंडपाच्या छतावर समोरच्या कोपऱ्यात दोन गणांची शिल्पे आणि मध्यभागी मूषकाचे (उंदीर) शिल्प आहे. मंदिराच्या गोलाकार शिखरावर चारही बाजूंना गणेशाच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. दर्शन मंडपाच्या बाहेर, एका उंच चौथऱ्यावर मूषकाचे मोठे शिल्प आहे. गर्भगृहाच्या आत, लाकडी चौथऱ्यावर शेंदूर फासलेली गणेशाची न कोरलेली लाकडी मूर्ती आहे. असे म्हटले जाते की ही मूर्ती मंदिराच्या बांधकामादरम्यान सापडली होती.

गणेशाच्या दर्शनानंतर पुढे गेल्यावर परशुरामांचे मंदिर लागते, जे हनुमानाच्या मंदिराचे प्रतिबिंब आहे. नक्षीदार लाकडी दरवाजातून या दर्शन मंडपात प्रवेश केल्यावर कोपऱ्यात विष्णू, नरसिंह, वामन आणि श्री राम यांच्या मूर्ती दिसतात. कोरीव काम केलेल्या डाव्या बाजूला गजानन महाराजांचा कृष्णधवल फोटो आहे, तर उजव्या बाजूला जयपूरच्या कारागिरांनी घडवलेल्या काळ्या संगमरवरी दगडापासून बनवलेल्या सिंहासनावर विराजमान परशुरामांची मूर्ती आहे.

परशुराम मंदिराच्या शिखरावर नक्षीदार कोरीव काम असून येथे विविध देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये विष्णूच्या काही अवतारांच्या मूर्ती आहेत. हनुमान आणि परशुराम मंदिरांच्या सभामंडपांच्या बाहेरील भिंतींवर अनेक उठावदार शिल्पे बसवण्यात आली आहेत. यामध्ये ऋषीमुनींच्या प्राचीन जीवनातील प्रसंग, मानवी जीवनाच्या सुरुवातीच्या काळातील चित्रे आणि सिंधू संस्कृतीतील नंदीचे शिल्प यांचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे, येथे येशू ख्रिस्ताची प्रतिमा आणि मोझेस यांना मिळालेल्या दहा आज्ञांचे चित्रण करणारे दृश्यही कोरलेले आहे.

या मंदिरांच्या समोर एक अजस्त्र तोफ आहे, तर पुढे गेल्यावर कारंज्यांनी युक्त एक सुंदर बाग आहे. या मंदिरांच्या मागे आणखी एक शिवमंदिर आहे, जिथे सुमारे २० पायऱ्या चढून जाता येते. तिथे छताच्या पलीकडे विस्तारलेले वडाचे झाड आणि संगमरवरी नंदीची शिल्पे आहेत, जी मोठ्या पितळी नागांनी सुशोभित केलेल्या दगडी शिवपिंडीसमोर आहेत.

या संकुलात यज्ञशाळेसाठी एक वेदी देखील आहे, जिथे दरवर्षी रामनवमी, परशुराम जयंती आणि गुरुपौर्णिमा यांसारखे उत्सव उत्साहात साजरे केले जातात. १० जानेवारी हा दिवस या मंदिराचा वार्षिक उत्सव दिन म्हणून साजरा केला जातो.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • सोंगढपासून ६ किमी अंतरावर स्थित

  • सोंगढ शहरातून एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात

  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध

Back To Home