सूर्य तापेश्वर महादेव मंदिर


सिलतवेल, ता. सोनगड, जि. तापी

सिलतवेल येथील शिवलिंगाला ‘सूर्यतापेश्वर महादेव’ असे नाव पडले आहे, कारण सूर्याची पहिली किरणे थेट या शिवलिंगाला स्पर्श करतात. हे मंदिर आणि त्यातील शिवलिंगाचा उल्लेख तापी पुराणासह विविध पौराणिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. असे मानले जाते की, हे स्थान ऋषी शृंगी यांची तपोभूमी आहे आणि त्यांनीच येथे शिवलिंगाची स्थापना केली होती.

वाल्मीकी रामायणानुसार, राजा दशरथाला पुत्रप्राप्ती व्हावी यासाठी ऋषी ऋष्यशृंगांनी पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला होता. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, ऋष्यशृंगांनी स्थापित केलेल्या या शिवलिंगाची पूजा केल्याने संतती प्राप्तीची इच्छा पूर्ण होते. त्यामुळे, अनेक भाविक संतती प्राप्तीसाठी विधी करण्यासाठी या मंदिरात येतात.

ऋषी ऋष्यशृंगांचा उल्लेख रामायण, महाभारत आणि नर्मदा पुराणात आढळतो. वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडात (सर्ग ८ ते १५) ऋष्यशृंगांची कथा आणि त्यांनी केलेल्या यज्ञाचे सविस्तर वर्णन आहे. सर्ग १० मध्ये ऋष्यशृंगांची ओळख करून देताना म्हटले आहे, “पिता विभण्डकोस्माकं तस्याहं सुत औरसः । ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि ।।” याचा अर्थ – ‘माझ्या वडिलांचे नाव ऋषी विभण्डक आहे. मी त्यांचा औरस पुत्र असून ऋष्यशृंग या नावाने ओळखला जातो आणि पृथ्वीवर माझ्या तपस्येसाठी प्रसिद्ध आहे.’

पौराणिक कथांनुसार, ऋषी शृंगी यांचा जन्म सूर्य तापेश्वर मंदिराच्या जवळ असलेल्या सिंगलखंड नावाच्या गावात झाला होता. कथा अशी आहे की, विभण्डकांच्या तपस्येमुळे आपले सिंहासन डळमळीत होईल या भीतीने इंद्राने त्यांची तपश्चर्या भंग करण्यासाठी उर्वशीला पाठवले होते.
विभण्डक नदीत स्नान करत असताना उर्वशी त्यांच्यासमोर आली. तिचे सौंदर्य पाहून विभण्डकांचे वीर्य स्खलित झाले आणि ते नदीत पडले. एका शापग्रस्त अप्सरेने, जिने हरणाचे रूप धारण केले होते, ते पाणी प्यायले आणि ती गर्भवती झाली. तिने एका अशा बालकाला जन्म दिला ज्याच्या कपाळावर शिंगासारखा भाग होता, म्हणून त्याचे नाव शृंगी ठेवण्यात आले. वाल्मीकी रामायणानुसार, ऋषी शृंगी जंगलात राहत होते. ऋष्यशृंगांना यज्ञ करण्यासाठी अयोध्येला आमंत्रित करण्याकरिता, राजा दशरथाच्या मंत्र्यांनी त्यांना आणण्यासाठी गणिकांना पाठवण्याचा सल्ला दिला. (एवमंगाधिपेनैव गणिकाभिर्ऋषेः सुतः । – बालकांड, सर्ग १०, श्लोक १८). या गणिकांनी त्यांना मोहित करायचे होते. एकदा का ते मोहित झाले की, त्यांना अंगदेशाच्या राज्यात आणायचे होते. तिथे त्यांचा विवाह राजा दशरथाची कन्या (आणि अंगदेशाचा राजा रोमपाद यांची दत्तक कन्या) शांता हिच्याशी लावून देण्यात आला. ही योजना त्यानुसार पार पडली. त्यानंतर, ऋषी ऋष्यशृंगांना त्यांच्या पत्नीसह अयोध्येला आणले गेले. तिथे त्यांनी अश्वमेध आणि पुत्रकामेष्टी यज्ञ केले. पुत्रकामेष्टी यज्ञाच्या फळस्वरूपात राजा दशरथाला चार पुत्र प्राप्त झाले. म्हणूनच, अनेक लोक संतती प्राप्तीच्या इच्छेने या मंदिरात येतात.

निसर्गाच्या कुशीत वसलेले हे मंदिर उंच भिंतींनी वेढलेल्या एका मोठ्या आवारात स्थित आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, प्राचीन वृक्षांनी भरलेले एक प्रशस्त अंगण दिसते. एका झाडाजवळ भगवान शनी यांना समर्पित एक उंच चौथरा आहे, ज्यावर काळ्या पाषाणात कोरलेली चार हातांची मूर्ती अभय आणि वरद मुद्रेत आहे. मूर्तीला पितांबराचा मुकुट आणि दागिने परिधान केलेले आहेत. त्यामागे शनींचे वाहन असलेल्या कावळ्याचे चित्र आहे.

मंदिराच्या रचनेत सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपाच्या छतावर तीन मोठे घुमट आहेत; मध्यभागी दोन घोड्यांच्या रथावर आरूढ सूर्य नारायणाची मूर्ती आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर ऋषी शृंगी यांची आशीर्वाद देणाऱ्या मुद्रेतील मूर्ती आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना भृंगी आणि शृंगी (येथे नंदी म्हणून ओळखले जाणारे) यांच्या मूर्ती आहेत, जे भगवान शिवाचे गण असून ढाल आणि काठीसह युद्ध स्थितीत दर्शविले आहेत.

मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे आतील भिंतींवर असलेले आरसे. सभामंडपात डाव्या बाजूने प्रवेश केल्यावर, काचेच्या कपाटात गणेशाची मूर्ती दिसते, ज्याच्या शेजारी एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर भारत मातेची मूर्ती आहे आणि मागे सिंहाचा पुतळा आहे. जवळच वृंदावनचे श्री विशाखा शरण महाराज यांचे चित्र आणि सोळा हातांनी सुशोभित केलेली सप्तशृंगी देवीची दुसरी उंच मूर्ती आहे.

गर्भगृह उघडे असून तीन पायऱ्या उतरून तिथे जाता येते. आत सूर्य तापेश्वर महादेवाचे शिवलिंग असून त्यावर सापाचा फणा आहे; या फण्यातील छिद्रांतून खालील शिवलिंगावर अभिषेक केला जातो. शेजारील दुसऱ्या चौथऱ्यावर माता पार्वतीची मूर्ती आहे. त्यामागे सिंहावर आरूढ दुर्गा मातेची संगमरवरी मूर्ती आहे. त्यांच्या डाव्या बाजूला राधा-कृष्ण आणि श्री राम यांच्या मूर्ती असलेली काचेची कपाटे आहेत.
मंदिराच्या गर्भगृहावर पिरॅमिड आकाराचे, उरुशृंग शैलीतील शिखर आहे, ज्यावर लहान घुमट (आमलक) आणि कळस आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की हे जागृत शिवलिंग दर्शनाने सर्व इच्छा पूर्ण करते. अनेक लोक येथे संतती प्राप्तीसाठी आशीर्वाद मागायला येतात. दर सोमवारी शेकडो भाविक दर्शनासाठी येथे येतात. वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात, विशेषतः महाशिवरात्रीला विशेष पूजा होते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारीही येथे मोठी गर्दी असते.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • सोनगडपासून सात किलोमीटर अंतरावर स्थित
सोनगडवरून एसटी बसद्वारे पोहोचता येते
खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची किंवा जेवणाची सोय उपलब्ध नाही
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ०९९७९४८३८३५
Back To Home