रोकडिया हनुमान मंदिर

गुणसाडा, सोनगड-उकाई मार्ग, ता. सोनगड, जि. तापी

भक्तांच्या इच्छा त्वरित पूर्ण करण्यासाठी प्रसिद्ध असलेले रोकडिया हनुमान यांचे हे सुप्रसिद्ध मंदिर गुजरातच्या तापी जिल्ह्यातील सोनगडजवळील गुणसाडा येथे स्थित आहे. हे स्वयंभू हनुमान त्वरित आर्थिक गरजा पूर्ण करतात, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे. या देवतेकडे केलेल्या नवसाची पूर्तता करण्यासाठी ‘सवामणी’ (सवा मण वजनाचा प्रसाद, सहसा मिठाई किंवा इतर वस्तू) अर्पण करण्याची पारंपरिक प्रथा आहे. असे म्हटले जाते की, हनुमान जयंतीनिमित्त आयोजित केल्या जाणाऱ्या महाभंडारासाठी २०३७ सालापर्यंत आगाऊ नोंदणी झाली आहे. गुजरातच्या विविध भागांतील तसेच तापी जिल्ह्यातील भाविक या मंदिराला भेट देतात.

लोककथेनुसार, मंदिराचा परिसर पूर्वी घनदाट जंगलाने व्यापलेला होता. येथे एका प्राचीन वडाच्या झाडाखाली हनुमानाची स्वयंभू मूर्ती प्रकट झाली, त्यानंतर स्थानिक लोकांनी तिची पूजा करण्यास सुरुवात केली. अनेक वर्षांपूर्वी, एक वृद्ध व्यक्ती या मंदिरात हनुमानाची सेवा करत असे. त्यांना मंदिराच्या परिसरात दररोज एक नाणे सापडत असे. त्यामुळे या हनुमानाला ‘रोकडिया’ (रोख रकडेशी संबंधित) असे नाव पडले. हे मंदिर सोनगडपासून सुमारे ५ किलोमीटर अंतरावर आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, सोनगड हे बडोदा संस्थानाचा भाग होते आणि विशेष म्हणजे, बडोदा संस्थानाचे संस्थापक पिलाजीराव गायकवाड यांनी गुजरातमध्ये आपला पहिला तळ सोनगड येथेच स्थापन केला होता.

दाजी नागेश आपटे यांच्या १९३६ मधील ‘श्री महाराज सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांचे चरित्र’ या प्रकाशनात ऐतिहासिक संदर्भ दिला आहे, ज्यामध्ये नमूद केले आहे की, पिलाजीराव गायकवाड हे पेशव्यांचे सेनापती खंडेराव दाभाडे यांच्या हाताखाली काम करत होते. त्यांच्या शौर्यावर प्रभावित होऊन सेनापती दाभाडे यांनी पिलाजीरावांना पागेची सनद दिली आणि त्यांना नवापूरला जाऊन स्थायिक होण्यास सांगितले. तथापि, नवापूर तेव्हा सरदार कदमबांडे यांच्या नियंत्रणाखाली होते, ज्यांनी पिलाजीरावांना विरोध केला. परिणामी, पिलाजीरावांनी नवापूरच्या पलीकडे दहा कोस अंतरावर मेवासी भिल्ल जमातींच्या घनदाट जंगलात स्थायिक होण्याची परवानगी मागितली. परवानगी मिळाल्यावर, पिलाजीरावांनी १७१९ च्या सुमारास सोनगड येथे आपला तळ ठोकला आणि मेवासी भिल्लांकडून किल्ला जिंकून घेतला. त्यांनी जवळजवळ ९-१० वर्षे या किल्ल्यावरून राज्यकारभार केला.

मूळचे सोनगडजवळील एक छोटेसे देऊळ असलेल्या रोकडिया हनुमान मंदिराचा काळानुसार अनेकदा जीर्णोद्धार झाला, २०१६ मध्ये झालेल्या मोठ्या जीर्णोद्धारामुळे त्याला सध्याचे भव्य स्वरूप प्राप्त झाले. या जीर्णोद्धारादरम्यान रामदरबार, गणेश आणि जवळच्या ओंकारेश्वर महादेव मंदिरातील शिवलिंगाची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

मोठ्या परिसरात पसरलेल्या या मंदिरात प्रवेशद्वारावर हनुमानाची मूर्ती असलेला कमान आहे. प्रवेशद्वारापासून मंदिरापर्यंत पक्का रस्ता आहे. हे मंदिर जमिनीच्या पातळीपासून काही फूट खाली असून, उंच प्रवेशद्वारातून १३ पायऱ्या उतरून मंदिरात प्रवेश करता येतो. घुमटाकार कळस आणि संगमरवरी फरशी असलेला एक प्रशस्त सभामंडप थेट उघड्या गर्भगृहाकडे जातो, ज्याला समोरील भिंत किंवा दरवाजा नाही आणि त्यावर उरुश्रृंग शैलीतील उंच शिखर आहे.

गर्भगृहात, रोकडिया हनुमानाची शेंदूर फासलेली मूर्ती लाकडी चौरंगावर विराजमान आहे. विशेष म्हणजे, हनुमानाची मूर्ती बसलेल्या स्थितीत असून, खालच्या शरीरावर वस्त्र असल्यामुळे फक्त चेहरा दिसतो. मूर्तीच्या डाव्या बाजूला एक मोठी चांदीची गदा आणि शेंदरी रंगाचा मुखवटा आहे. जवळच गणेशाची संगमरवरी मूर्ती आणि द्रोणागिरी पर्वत वाहून नेणाऱ्या हनुमानाची पितळी मूर्ती आहे. उजव्या बाजूला वस्त्र आणि दागिन्यांनी सजवलेली भगवान राम, लक्ष्मण आणि सीतेची संगमरवरी मूर्ती आहे. नमस्कार मुद्रेतील हनुमानाची एक छोटी मूर्तीही येथे आहे.

या मंदिराच्या मागे हनुमानाची स्वयंभू मूर्ती प्रकट झाल्याची जागा आहे. येथे एक प्राचीन वडाचे झाड आहे आणि असे म्हटले जाते की, हनुमानाची मूर्ती येथेच सापडली होती. या झाडाच्या आडव्या फांदीला रंगीत कापड गुंडाळलेले आहे. भाविक नवस म्हणून या झाडाच्या खोडाला नारळाची माळ बांधतात. या झाडाच्या डाव्या बाजूला हनुमानाचे एक छोटे मंदिरही आहे. तसेच, सीमा भिंतीजवळ बांधलेल्या चौथऱ्यावर शनीची एक शिला स्थापित केली आहे.

रोकडिया हनुमान मंदिराच्या डाव्या बाजूला उंच चौथऱ्यावर ओंकारेश्वर महादेव मंदिर आहे. या मंदिराच्या मुखमंडपात नंदीची छोटी संगमरवरी मूर्ती आणि समोर कासव आहे. गर्भगृहात एक शिवलिंग असून त्यावर सर्पाचा फणा आहे. शिवलिंगावर वरून गलंतिकेमधून अभिषेक होत आहे. शिवलिंगाच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यात पार्वती मातेची मूर्ती आहे.
हनुमान जयंती, रामनवमी, चतुर्थी, श्रावणी सोमवार आणि शिवरात्री यांसारख्या दिवशी मंदिर परिसर भाविकांनी फुलून जातो. यावेळी मंदिरात विविध धार्मिक कार्यक्रम तसेच महाभंडारा आयोजित केला जातो. यासाठी मंदिराच्या उजव्या बाजूला एक मोठा मंडप बांधण्यात आला आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  •  सोनगडपासून ३ किमी अंतरावर स्थित
  •  तापी जिल्ह्यातील विविध शहरांतून राज्य परिवहन बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिर पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध
Back To Home

मंदिरे