बीएपीएस स्वामीनारायण मंदिर

सरदार पुलाजवळ, अडाजण, सुरत

आध्यात्मिक आणि सामाजिक उन्नती साधण्याच्या उद्देशाने स्थापन झालेल्या ‘बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ (बीएपीएस) चे एक प्रमुख मंदिर सुरतच्या अडाजण येथे आहे. ‘बीएपीएस स्वामीनारायण मंदिर’ म्हणून ओळखले जाणारे हे भव्य आध्यात्मिक केंद्र या प्रदेशातील एक महत्त्वाचे स्थान आहे. बीएपीएसने बांधलेल्या इतर मंदिरांप्रमाणेच, हे मंदिर त्याच्या उत्कृष्ट स्थापत्यकलेसाठी आणि गुंतागुंतीच्या कोरीव कामांसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्यामुळे ते केवळ भक्तांसाठीच नव्हे, तर पर्यटकांसाठीही एक प्रमुख आकर्षण ठरले आहे. भगवान स्वामीनारायणांचे आशीर्वाद घेण्यासाठी दररोज शेकडो भक्त येथे भेट देतात.

स्वामीनारायण संप्रदाय हा भारतातील एक अत्यंत प्रतिष्ठित धार्मिक समुदाय आहे. त्याचे संस्थापक, स्वामी सहजानंद, मूळचे अयोध्या जवळील छपैया या गावातील होते. त्यांचा जन्म १७८१ मध्ये झाला होता आणि त्यांचे मूळ नाव घनश्याम पांडे होते. वयाच्या १२ व्या वर्षी त्यांनी घर सोडले आणि आध्यात्मिक शोधाच्या प्रवासाला निघाले. पुढील सात वर्षे त्यांनी संपूर्ण भारतात प्रवास केला, हिमालयात अनेक वर्षे तीव्र तपश्चर्येत घालवली. या काळात ते नीलकंठ वर्णी म्हणून ओळखले जात होते. १८०० मध्ये ते सौराष्ट्रात (सध्याचे गुजरात) पोहोचले. मंगरोळ येथे त्यांची

स्वामी मुक्तानंद यांच्याशी भेट झाली आणि नंतर त्यांना पिपलाना येथे रामानंदी संप्रदायाचे नेते गुरु रामानंद यांच्याकडून दीक्षा मिळाली. त्यांनी गुजरातला आपल्या आध्यात्मिक आणि सामाजिक सुधारणा कार्याचे केंद्र बनवले. रामानुजाचार्यांच्या विशिष्टाद्वैत (विशिष्ट अद्वैतवाद) आणि वल्लभाचार्यांच्या शुद्धाद्वैत (शुद्ध अद्वैतवाद) या तत्त्वांवर आधारित, त्यांनी एक सुसंवादित तत्त्वज्ञान प्रसारित केले, ज्यात सामाजिक सुधारणा आणि आध्यात्मिक शिस्तीवर भर दिला.

नीळकंठ वर्णी यांना रामानंदांनी सहजानंद असे नाव दिले. १८०१ मध्ये, रामानंदांच्या निधनानंतर, सहजानंद यांनी संप्रदायाचे नेते म्हणून त्यांची आध्यात्मिक जागा घेतली. त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर प्रवास केला, असंख्य भक्तांना स्वामीनारायण महामंत्र दिला. सहजानंदांनी शिकवले की स्वामीनारायण हे स्वतः भगवान श्रीकृष्णच आहेत आणि त्यांनी त्यांची पूजा आणि शरणागतीस प्रोत्साहन दिले. सहजानंद, ज्यांना नीळकंठ वर्णी म्हणूनही ओळखले जाते, हे देवाचे अवतार होते असे भक्त मानतात. असे म्हटले जाते की नोव्हेंबर १८२० मध्ये, सहजानंदांनी गोपालनंद स्वामींना पृथ्वीवर त्यांच्या अवताराची सहा कारणे सांगितली. १८३० मध्ये, सहजानंद, ज्यांना स्वामीनारायण म्हणूनही ओळखले जाते, त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर, संप्रदायाची जबाबदारी गुणातीतानंद स्वामींनी पुढे नेली. नंतर, १९०५ मध्ये, शास्त्री यज्ञपुरुषदास, ज्यांना शास्त्री महाराज म्हणूनही ओळखले जाते, यांनी स्वामीनारायण परंपरेत बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था (बीएपीएस) ची स्थापना केली. ही संस्था सामान्यतः तिच्या बीएपीएस या संक्षिप्त नावाने ओळखली जाते. शास्त्री महाराजांचा असा विश्वास होता की भगवान स्वामीनारायण अक्षर गुरु (दैवी गुरु) द्वारे पृथ्वीवर वास करतात, ही परंपरा गुणातीतानंद स्वामींपासून सुरू झाली. आज, महंत स्वामी महाराज हे या संप्रदायाचे सहावे आध्यात्मिक नेते (आचार्य) आहेत.

१९०७ मध्ये, शास्त्री महाराजांनी बोचासन येथे पहिले बीएपीएस स्वामीनारायण मंदिर स्थापन केले. तेव्हापासून, सुरतमधील मंदिरासह जगभरात एक हजाराहून अधिक बीएपीएस स्वामीनारायण मंदिरे बांधली गेली आहेत. सुरत मंदिराचे बांधकाम बीएपीएसचे पाचवे आध्यात्मिक नेते प्रमुख स्वामी यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले. या मंदिराला जवळजवळ शंभर वर्षांचा इतिहास आहे. त्याच्या स्थापनेची नेमकी तारीख उपलब्ध नसली तरी, ते २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या वर्षांत बांधले गेले असे मानले जाते.

तापी नदीच्या काठी वसलेले अडाजण हे सुरत प्रदेशातील सर्वात जुन्या वस्त्यांपैकी एक आहे आणि आता ते सुरत शहराचा अविभाज्य भाग आहे. भव्य स्वामीनारायण मंदिर या परिसरात स्थित आहे. गुजराती-हिंदू स्थापत्यशैलीत बांधलेल्या या मंदिरात लाल आणि गुलाबी वाळूचा दगड, घुमट, पिरॅमिड-आकाराचे शिखर, उंच खांब, गुंतागुंतीचे कोरीव काम आणि उत्कृष्ट शिल्पे आहेत—हे सर्व स्वामीनारायण मंदिराच्या डिझाइनचे वैशिष्ट्य आहे.

मंदिर परिसर प्रशस्त असून समोर दोन भव्य प्रवेशद्वार आहेत. ही प्रवेशद्वारे रुंद खांबांनी सुशोभित आहेत, ज्यांच्या शीर्षभागाच्या चारही बाजूंना द्वारपालांच्या प्रतिमा आहेत. प्रवेशद्वारांवरील छत गुर्जर-राजस्थानी शैलीतील घुमटदार छतछायेने सुशोभित आहेत. मंदिर स्वतः एक दुमजली रचना आहे, ज्यात मुख्य गर्भगृह वरच्या मजल्यावरील एका मोठ्या अंगणात आहे. या अंगणात पोहोचण्यासाठी, भक्तांना २१ पायऱ्या चढाव्या लागतात. संगमरवरी फरसबंदी केलेल्या अंगणात भक्तांसाठी बसण्याची व्यवस्था आहे. अंगणाच्या दोन्ही बाजूंना दोन लहान मंदिरे आहेत. डाव्या मंदिरामध्ये भगत महाराज आणि शास्त्री महाराजांच्या मूर्ती एका उंच सुवर्ण वेदीवर (वज्रपीठ) स्थापित आहेत. भगत महाराज हे स्वामीनारायणांचे दुसरे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी मानले जातात, तर शास्त्री महाराज तिसरे उत्तराधिकारी मानले जातात. उजव्या मंदिरात योगी महाराज आणि प्रमुख स्वामी महाराजांच्या मूर्ती आहेत. योगी महाराज चौथे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी आहेत, तर प्रमुख स्वामी महाराज स्वामीनारायणांचे पाचवे उत्तराधिकारी आहेत. या दोन मंदिरांपासून थोड्या अंतरावर, अंगणाच्या मध्यभागी, स्वामीनारायणांचे मुख्य मंदिर आहे.

मंदिराची रचना मध्यवर्ती सभामंडप, तीन बाजूंनी मुखमंडप आणि मध्यभागी गर्भगृह अशी आहे. मुखमंडपाचे बाहेरील खांब विविध मोहक मुद्रांमधील अप्सरांच्या (सुरसुंदरी) गुंतागुंतीच्या कोरीव शिल्पांनी सुशोभित आहेत, सोबत मकर-तोरणे (मगरीच्या नक्षीकाम असलेले कमानी) आहेत. सभामंडपातील खांब आणि त्याच्या छताच्या आतील बाजूस स्वामीनारायण परंपरेशी संबंधित विविध संत, ऋषी आणि भक्तांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत.

मंदिराच्या मध्यभागी गर्भगृह आहे, जिथे भगवान स्वामीनारायण, गुणातीतानंद स्वामी आणि गोपाळदास स्वामी यांच्या संगमरवरी मूर्ती शांत मुद्रांमध्ये उभ्या आहेत. या मूर्ती उंच, कलाकुसर केलेल्या संगमरवरी चौथऱ्यावर स्थापित केलेल्या आहेत. या मूर्ती एका सुशोभित, सोन्याचा मुलामा दिलेल्या मखरमध्ये (सजावटीच्या चौकटीत) ठेवलेल्या आहेत. बाजूच्या गर्भगृहांमध्ये हरिकृष्ण महाराज, बन्सीधर श्रीकृष्ण, राधा, घनश्याम महाराज, तसेच गणेश आणि हनुमान यांच्या मूर्ती आहेत. या सर्व मूर्ती उंच वज्रपीठांवर (पवित्र चौथऱ्यांवर) स्थापित केलेल्या आहेत आणि त्या कलाकुसर केलेल्या सोन्याचा मुलामा दिलेल्या मखरमध्ये बंदिस्त आहेत. मूर्ती सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सुशोभित केलेल्या आहेत, ज्यामुळे त्यांची भव्यता वाढते.

गर्भगृहाच्या (मंडोवर) बाहेरील भिंती, विशेषतः मधले भाग, विविध देवता आणि संतांच्या शिल्पांनी सुशोभित केलेले आहेत, ज्यामुळे हे मंदिर कलात्मकता आणि भक्तीचा एक अद्भुत नमुना बनले आहे. मुख्य मंदिरात गर्भगृहावर तीन उंच शिखरे आहेत. ही शिखरे नागर स्थापत्यशैलीत उरुशृंग नमुन्यात डिझाइन केलेली आहेत, जिथे मध्यवर्ती शिखराच्या “खांद्यांवर” लहान प्रतिकृती बांधलेल्या किंवा कोरलेल्या आहेत. अंगणातील दोन लहान मंदिरांमध्येही अशाच प्रकारची उंच उरुशृंग शैलीची शिखरे आहेत. सभामंडप आणि मुखमंडप घुमटाकार शिखरांनी आच्छादित आहेत, जे त्यांच्या तळाशी सपाट आमला (वर्तुळाकार तबकडीसारख्या रचना) आणि कलशांनी (शिखरे) सुशोभित आहेत.

स्वामीनारायण मंदिराच्या तळमजल्यावर, प्रमुख स्वामी महाराजांना समर्पित एक मंदिर आहे. एका भव्य सभागृहाच्या मध्यभागी, चारही बाजूंनी काचेने वेढलेल्या एका कलाकुसर केलेल्या गर्भगृहात, प्रमुख स्वामी महाराजांची मूर्ती एका उंच, सोन्याच्या मखरमध्ये (सुशोभित मंडप) स्थापित केलेली आहे. या गर्भगृहासमोर, एका सुंदर, रत्नजडित वर्तुळाकार वेदीवर नीळकंठ वर्णींची सोन्याची मूर्ती आहे. सभागृहात प्रमुख स्वामी महाराज आणि योगीजी महाराजांनी वापरलेल्या विविध वस्तू काचेच्या कपाटात जतन केलेल्या आहेत. या वस्तूंमध्ये भांडी, पिशव्या, आरसे, फेटे, जपमाळा, वस्त्रे, पेन आणि इतर वैयक्तिक वस्तूंचा समावेश आहे, ज्या त्यांचे जीवन आणि वारसा दर्शवतात. ही व्यवस्था आध्यात्मिक नेत्यांना आदरांजली म्हणून कार्य करते आणि भक्तांना त्यांच्या साध्या आणि शिस्तबद्ध जीवनशैलीची झलक देते.

स्वामीनारायण मंदिरात दररोज पूजा, आरती, अभिषेक (देवतेचे विधीवत स्नान) आणि इतर धार्मिक विधी केले जातात. दिवाळी, जन्माष्टमी, स्वामीनारायण जयंती आणि अन्नकूट महोत्सव यांसारखे सण मोठ्या उत्साहात आणि भक्तीमय वातावरणात साजरे केले जातात. या प्रसंगी, मंदिर हजारो भक्तांना आकर्षित करते. याव्यतिरिक्त, कीर्तन (भक्तिगीते), प्रवचने आणि आध्यात्मिक सभा (सत्संग) नियमितपणे आयोजित केल्या जातात.

मंदिर समाजसेवेतही सक्रिय भूमिका बजावते. मुलांना धार्मिक शिक्षण दिले जाते आणि बीएपीएस संस्था विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती, आरोग्य शिबिरे आणि महिला व तरुणांसाठी सक्षमीकरण कार्यक्रम यांसारखे विविध सामाजिक आणि शैक्षणिक उपक्रम राबवते. मंदिर संकुलात बीएपीएस उत्पादनांसाठी विक्री केंद्र, एक पुस्तक दुकान, एक प्रसादालाय (पवित्र भोजन देणारे भोजनगृह) आणि एक प्रशस्त, आधुनिक भक्त निवास सुविधा समाविष्ट आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर स्थित
  • शहर परिवहन बसेस मंदिराला सुरतच्या विविध भागांशी जोडतात.
  • मंदिराशेजारी पार्किंग सुविधा उपलब्ध आहे.
  • मंदिराच्या आवारात निवास आणि नाश्ता सेवा उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ०९९९८९९२०००
Back To Home