राधा-दामोदर मंदिर

आश्रम रोड, जहांगीरपुरा, सुरत, जिल्हा सुरत

सुरतमधील राधा-दामोदर मंदिर हे ‘इंटरनॅशनल सोसायटी फॉर कृष्ण कॉन्शसनेस’ (ISKCON) द्वारे बांधलेल्या अनेक भव्य आणि सुंदर मंदिरांपैकी एक आहे, जी युनायटेड स्टेट्समध्ये स्थापन झालेली एक जागतिक धार्मिक संस्था आहे. ISKCON गौडीय वैष्णव परंपरेचे पालन करते, जी भगवान श्रीकृष्णाच्या भक्तीवर केंद्रित आहे. ‘हरे कृष्ण हरे राम’ महामंत्राचा जप करणे ही ISKCON ची मुख्य आध्यात्मिक साधना आहे. श्रीमद्भगवद्गीतेची शिकवण आणि वैदिक धर्माची तत्त्वे जगभरात पसरवण्यात या संस्थेने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. ISKCON ची मंदिरे या मोहिमेचा अविभाज्य भाग आहेत, जी आध्यात्मिक शिक्षण आणि भक्तीची केंद्रे म्हणून काम करतात. जगभरातील अनेक ISKCON मंदिरांपैकी, सुरतमधील जहांगीरपुरा येथील राधा-दामोदर मंदिराला एक विशेष स्थान आहे.

ए. सी. भक्तिवेदांत स्वामी प्रभुपाद, ज्यांना श्रील प्रभुपाद म्हणूनही ओळखले जाते, ते इस्कॉन (आंतरराष्ट्रीय कृष्णभावनामृत संघ) चे संस्थापक होते. १ सप्टेंबर १८९६ रोजी कोलकात्यात जन्मलेल्या त्यांचे मूळ नाव अभय चरण डे होते. त्यांचे आई-वडील, गौर मोहन डे आणि रजनी, अत्यंत धार्मिक होते आणि त्यांनी लहानपणापासूनच त्यांच्यामध्ये कृष्णभक्तीची आवड निर्माण केली होती. त्यांनी कोलकात्यातील स्कॉटिश चर्च कॉलेजमध्ये शिक्षण पूर्ण केले, जिथे त्यांनी इंग्रजी, संस्कृत आणि इतर विषयांत प्रावीण्य मिळवले. १९२२ मध्ये, प्रभुपादांची भेट गौडीय वैष्णव परंपरेतील एक प्रख्यात संत भक्तिसिद्धांत सरस्वती ठाकूर यांच्याशी झाली. १९३३ मध्ये, त्यांनी भक्तिसिद्धांत सरस्वती यांच्याकडून अधिकृतपणे दीक्षा घेतली आणि वैष्णव परंपरेचे प्रचारक बनले. आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी त्यांनी काही काळ औषधनिर्माण व्यवसायात काम केले. तथापि, १९५० नंतर त्यांनी कृष्णभक्ती आणि आध्यात्मिक प्रसारासाठी स्वतःला पूर्णपणे समर्पित करण्यासाठी सांसारिक जीवनाचा त्याग केला. १९५९ मध्ये त्यांनी संन्यास स्वीकारला आणि ए.सी. भक्तिवेदांत स्वामी हे नाव धारण केले. प्रभुपादांचे गुरु, भक्तिसिद्धांत सरस्वती यांनी त्यांना पाश्चात्य जगात कृष्णाची शिकवण आणि वैष्णव तत्त्वज्ञानाचा प्रसार करण्याची इच्छा व्यक्त केली होती. यानंतर, स्वामी प्रभुपादांनी भगवद्गीतेवर भाष्य असलेला ‘भगवद्गीता यथारूप’ हा ग्रंथ लिहिला. त्यांनी श्रीमद्भागवत आणि इतर वैष्णव ग्रंथांचे इंग्रजी भाषेत भाषांतरही केले.

१९६५ मध्ये, ६९ व्या वर्षी, स्वामी प्रभुपाद यांनी अनेक आव्हानांचा सामना करून, ज्यात आर्थिक अडचणी आणि प्रवासादरम्यान आलेले दोन हृदयविकाराचे झटके यांचा समावेश होता, तरीही अमेरिकेचा प्रवास केला. १९६६ मध्ये, त्यांनी भगवद्गीतेची शिकवण आणि वैष्णव तत्त्वज्ञानाचा जागतिक स्तरावर प्रसार करण्याच्या उद्देशाने न्यूयॉर्क शहरात इस्कॉनची (ISKCON) स्थापना केली. त्यांनी हरे कृष्ण महामंत्राचा जप करण्यास शिकवले आणि एक जागतिक भक्तिमय चळवळ सुरू केली.

स्वामी प्रभुपाद यांनी भगवद्गीता, श्रीमद्भागवतम् आणि चैतन्य चरितामृत यांवरील भाष्यांसह ७० हून अधिक पुस्तकांचे लेखन केले. इस्कॉनच्या माध्यमातून त्यांनी वैदिक शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांची स्थापना केली. ‘फूड फॉर लाईफ’ सारख्या उपक्रमांद्वारे गरजू लोकांना अन्नाचा पुरवठा करण्यात आला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली, इस्कॉनने जगभरातील १०० हून अधिक देशांमध्ये ८५० हून अधिक मंदिरांची स्थापना केली. स्वामी प्रभुपाद यांनी १४ नोव्हेंबर १९७७ रोजी वृंदावन येथील कृष्ण-बलराम मंदिरात आपला नश्वर देह त्यागला. तथापि, त्यांचा वारसा इस्कॉनच्या (ISKCON) माध्यमातून आजही अविरत सुरू आहे, जी एक जागतिक आध्यात्मिक चळवळ आहे. सुरतमधील राधा-दामोदर मंदिर हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे आणि भक्तीचे एक जिवंत प्रतीक आहे.

राधा-दामोदर मंदिराची स्थापना १९७८ मध्ये, स्वामी प्रभुपादांच्या निधनानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच झाली. सुरुवातीला सुमारे ९०० चौरस फूट जागेवर बांधलेले हे मंदिर आता १३,६०० चौरस फुटांच्या विस्तीर्ण परिसरात विस्तारले आहे. राजस्थानमधून मागवलेल्या गुलाबी वाळूच्या दगडांपासून (सँडस्टोन) बांधलेले हे मंदिर एका मोठ्या संरक्षक भिंतीने वेढलेले आहे.

मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर एक भव्य कमान असून त्याला लोखंडी दरवाजा आहे. कमान पेलणाऱ्या दोन मजबूत खांबांच्या तळाशी वैष्णव परंपरेतील कोरीव शिल्पे अतिशय नक्षीदार पद्धतीने कोरलेली आहेत. द्वारपाल (द्वारपाल) दिसतात. प्रवेश केल्यावर, अभ्यागतांचे स्वागत एका भव्य गोलाकार कारंज्याने केले जाते, ज्यामध्ये भगवान श्रीकृष्णाने कालिया नागाचा पराभव केल्याचा (कालियमर्दन) मोठा पुतळा आहे. कारंज्याच्या सभोवताली एक सुंदर बागेची रचना केली आहे, जी राधा आणि कृष्णाच्या विविध मोहक नृत्य मुद्रांमधील पुतळ्यांनी सुशोभित केलेली आहे.

आंगणात पुढे गेल्यावर, उजव्या बाजूला भव्य राधा-दामोदर मंदिर आहे, जे पूर्णपणे गुलाबी वालुकाश्मापासून बनवलेले आहे. मंदिराच्या रचनेत एक भव्य सभा मंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभा मंडपाच्या वर फणसणा शैलीत बांधलेली दोन छोटी शिखरे आहेत, तर गर्भगृहावर उरुशृंग शैलीतील नागर पद्धतीचे शिखर आहे. रचना, ज्यामध्ये मुख्य शिखराच्या लहान प्रतिकृती त्यावर कोरलेल्या आहेत. हे मंदिर थोड्या उंचावलेल्या चौथऱ्यावर (जगती) बांधलेले असून, सभा मंडपाकडे जाण्यासाठी संगमरवरी रुंद पायऱ्या आहेत.

सभा मंडपाला भव्य आणि नक्षीदार प्रवेशद्वारे आहेत, तसेच अत्यंत बारकाव्याने कोरलेल्या स्तंभांवर मकर-तोरणांची सजावट केलेली आहे. जमिनीवर चमकणाऱ्या संगमरवरी फरशा बसवल्या आहेत आणि भिंतींवर विष्णूंचे विविध अवतार, श्रील प्रभुपाद आणि चैतन्य प्रभू यांच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण प्रसंग, तसेच कृष्णाच्या दिव्य कृष्णलीलेचे चित्रण करणारी जिवंत आणि मोठी चित्रे रेखाटलेली आहेत. छतावर वृंदावनच्या रासलीलेचे (कृष्णाचा गोपींसोबतचा नृत्य सोहळा) भित्तीचित्र आहे. सभा मंडपाच्या मध्यभागी, एका उंच व्यासपीठावर श्रील प्रभुपादांची मूर्ती असलेले मंदिर विराजमान आहे.

गर्भगृहात, अतिशय सुंदररीत्या सजवलेल्या सुवर्ण मखरांमध्ये भगवान श्रीकृष्ण आणि राधा यांच्या विविध रूपांच्या अनेक मूर्ती विराजमान आहेत. मध्यवर्ती मखरात राधा-दामोदर यांच्या मूर्तींसह सावळ्या कृष्णाची (गडद रंगातील श्रीकृष्ण) मूर्ती आहे. डाव्या बाजूच्या मखरात राधा आणि कृष्ण यांच्या नृत्यावस्थेतील मूर्ती आहेत, ज्या त्यांच्या दिव्य मिलणाचे प्रतीक आहेत. उजव्या बाजूच्या मखरात सुभद्रा, बलराम आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्या मूर्ती आहेत, ज्या पुरी येथील जगन्नाथ मंदिरातील मूर्तींची प्रतिकृती आहेत. फुलांनी, सोन्याच्या खांबांनी आणि कोरीव कमानींनी सजवलेल्या या सुवर्ण मखरांमध्ये श्रील प्रभुपाद, गोमाता आणि कृष्णाच्या विविध रूपांतील लहान मूर्ती देखील आहेत.

मंदिर परिसरात तीन मजली इमारत आहे, ज्यामध्ये इस्कॉनचे कार्यालय आहे. येथे मोठी दालने पूजा साहित्य, धार्मिक पुस्तके आणि प्रसादाच्या विक्रीसाठी समर्पित आहेत. संकुलाच्या एका बाजूला प्रभुपाद आश्रम आहे आणि त्याच्या प्रवेशद्वाराजवळ एका मोठ्या मंडपात कृष्णाचा रथ प्रदर्शित केला आहे.

रथयात्रा हा इस्कॉन मंदिरांमधील सर्वात महत्त्वाच्या उत्सवांपैकी एक आहे. असे म्हटले जाते की, श्रील प्रभुपाद लहानपणीही रथयात्रेच्या उत्सवाकडे आकर्षित होते. वयाच्या अवघ्या सहाव्या वर्षी, पुरी येथील जगन्नाथ उत्सवापासून प्रेरित होऊन त्यांनी कोलकात्यात रथयात्रेची प्रतिकृती आयोजित केली होती. यासाठी त्यांनी आपल्या वडिलांना एक छोटा रथ विकत घेण्यास राजी केले होते. अनेक दशकांनंतर, अमेरिकेत स्थायिक झाल्यावर श्रील प्रभुपादांनी तिथेही रथयात्रेची परंपरा सुरू केली. अमेरिकेतील पहिली रथयात्रा ९ जुलै १९६७ रोजी सॅन फ्रान्सिस्को येथे आयोजित करण्यात आली होती. त्याचप्रमाणे, लंडनमध्ये रथयात्रा प्रथम १३ जुलै १९७२ रोजी साजरी करण्यात आली. या प्रसंगी दिलेल्या प्रवचनादरम्यान, श्रील प्रभुपादांनी रथयात्रेचे महत्त्व स्पष्ट करताना प्राचीन श्लोक उद्धृत केला: ‘रथे च वामनं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते।’ याचा अर्थ: ‘रथावर आरूढ असलेल्या प्रभूंचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त होण्याच्या मार्गावर प्रगती करतो.’ पुरी येथील जगन्नाथ मंदिरातील रथयात्रा दरवर्षी आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या दुसऱ्या दिवशी (जून-जुलै) आयोजित केली जाते.

सुरत येथील इस्कॉन मंदिर भव्य रथयात्रेचे आयोजन करते. या कार्यक्रमादरम्यान, रथ फुलांनी सुंदररीत्या सजवला जातो आणि शंख, मृदंग, ढोल आणि झांजांच्या तालावर हजारो भाविक ‘हरे कृष्ण हरे राम’ मंत्राचा जप करतात. ही रथयात्रा दक्षिण गुजरातमधील सर्वात मोठी रथयात्रा मानली जाते. ही मिरवणूक सुरत रेल्वे स्टेशनजवळून सुरू होते आणि दिल्ली गेट, सहारा दरवाजा, मान दरवाजा, उधना दरवाजा, माजुरा गेट, अथवा गेट आणि पालनपूर पाटिया मार्गे जाऊन शेवटी जहांगीरपुरा येथील इस्कॉन मंदिरात संपन्न होते.

मंदिरात दररोज आरती, कीर्तन, प्रवचने आणि प्रसाद वाटप केले जाते. जन्माष्टमी (भगवान कृष्णाचा जन्म) आणि राधाष्टमी (राधेचा जन्म) यांसारखे सण अत्यंत उत्साहात साजरे केले जातात, ज्यामध्ये ‘हरे कृष्ण हरे राम’चा जप केला जातो. या उत्सवांदरम्यान मंदिर भाविकांनी, विशेषतः मोठ्या संख्येने तरुणांनी भरलेले असते. कृष्ण भजनांच्या तालावर मंत्रमुग्ध होऊन भाविक गायन आणि नृत्याद्वारे भक्तीत तल्लीन होतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • सुरत रेल्वे स्टेशनपासून ९ किमी अंतरावर स्थित.
  •  सिटी बसेस मंदिराला सुरतच्या विविध भागांशी जोडतात.
  •  मंदिराच्या जवळ पार्किंगची सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  मंदिर परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क: मंदिर कार्यालय, फोन: ०२६१ २७६५८९१
Back To Home