रामनाथ घेला महादेव मंदिर

उमरजम, अठवा, सुरत, जिल्हा सुरत

जेव्हा भक्त मंदिरांना भेट देतात, तेव्हा ते देवाला साध्या पाना-फुलांपासून ते दूध आणि अन्नाच्या नैवेद्यापर्यंत विविध वस्तू अर्पण करतात. काही परंपरांमध्ये, विशिष्ट देवतांना कोंबडी किंवा बोकड यांसारखे प्राणी अर्पण केले जातात, तर पश्चिम बंगालमध्ये देवीच्या मंदिरांमध्ये कधीकधी मासे अर्पण केले जातात. मात्र, सुरतमध्ये एक अनोखे मंदिर आहे जिथे भगवान शिवाला जिवंत खेकडे अर्पण केले जातात. तापी नदीच्या काठी उमरजम येथे स्थित हे मंदिर ‘रामनाथ घेला महादेव मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते. असे मानले जाते की या मंदिरातील देवतेची पूजा हजारो वर्षांपासून केली जात आहे. भक्तांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की येथे प्रार्थना केल्याने कानाशी संबंधित आजार बरे होतात.

रामनाथ घेला महादेव मंदिराशी दोन प्रमुख दंतकथा जोडलेल्या आहेत, ज्या या मंदिराचे गूढ आणि महत्त्व वाढवतात. एका दंतकथेनुसार, हजारो वर्षांपूर्वी वनवासात असताना भगवान राम तापी नदीच्या काठावरील या ठिकाणी आले होते. त्यावेळी हा परिसर घनदाट जंगलाने व्यापलेला होता. येथे वास्तव्यास असताना भगवान रामांना त्यांचे वडील राजा दशरथ यांच्या निधनाची दुःखद बातमी मिळाली. श्रीमद् वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्या कांडात एक हृदयस्पर्शी प्रसंग आहे, जिथे भगवान राम त्यांचा भाऊ भरत याला भेटतात. या भेटीदरम्यान, भगवान राम त्यांच्या वडिलांबद्दल विचारपूस करतात: ‘कच्छिन्नु धरते तात राजा यत् त्वमिहागतः । कच्छिन्न दीनाः सहसा राजा लोकान्तरं गतः ।।’ याचा अर्थ असा: ‘आमचे वडील, महाराज अजून जिवंत आहेत का? की दुःखाने व्याकुळ होऊन ते या जगातून निघून गेले आहेत, ज्यामुळे तुम्हाला ही बातमी देण्यासाठी येथे यावे लागले?’ त्यानंतर भरत त्यांना दशरथांच्या निधनाची माहिती देतो. रामायणानुसार (अयोध्या कांड, १०२ वा अध्याय): ‘निष्क्रान्तमात्रे भवति सहसीते सलक्ष्मणे। दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्।।’ याचा अर्थ असा: ‘तुम्ही सीता आणि लक्ष्मणासह राज्य सोडून गेल्यावर, दुःखाने व्याकुळ झालेले महाराज स्वर्गावासी झाले.’ त्यानंतर भगवान रामांनी त्यांच्या वडिलांसाठी जलांजली आणि पिंडदान केले. वाल्मीकी रामायणात ही घटना चित्रकूटमधील मंदाकिनी नदीच्या काठी घडल्याचा उल्लेख असला, तरी सुरतची स्थानिक दंतकथा सांगते की हे विधी त्याच ठिकाणी पार पडले होते जिथे आज रामनाथ घेला महादेव मंदिर उभे आहे.

आणखी एका प्राचीन दंतकथेनुसार, एका ब्राह्मणाला राजा दशरथासाठी तर्पण विधी करणे आवश्यक होते. त्यावेळी भगवान रामांनी समुद्र देवतेची (सागर) प्रार्थना केली. त्यांची प्रार्थना ऐकून समुद्र देवतेने स्वतः ब्राह्मणाचे रूप धारण केले. या ठिकाणी तर्पण विधी करत असताना, समुद्राच्या लाटांमुळे अनेक खेकडे वाहून आले आणि ते शिवलिंगावर पडले. त्यांची अवस्था पाहून भगवान रामांनी घोषित केले की, ज्या कोणाला कानाचे आजार असतील, ते रामनाथ महादेवाचा आशीर्वाद घेऊन बरे होतील. त्यानंतर, त्यांनी या मंदिरातील शिवलिंगावर खेकडे अर्पण करावेत. तेव्हापासून, पौष एकादशी (ही पौष महिन्यातील शुक्ल पक्षातील ११ व्या तिथीला येते. याला पौष पुत्रदा एकादशी असेही म्हणतात.) रामनाथ महादेवाचा वर्धापन दिन म्हणून साजरी केली जाते.

प्राचीन काळापासून अस्तित्वात असलेल्या या मंदिराला अनेकदा तापी नदीच्या प्रक्षुब्ध प्रवाहांचा सामना करावा लागला आहे. परिणामी, या वास्तूला अनेकदा नुकसान सोसावे लागले आहे. आज, या ठिकाणी एक मजबूत आणि भव्य मंदिर उभारले गेले आहे, जे त्याची लवचिकता आणि भव्यता सुनिश्चित करते.

तापी नदीच्या काठी वसलेले हे मंदिर एका उंच संरक्षक भिंतीने वेढलेले आहे. मंदिराच्या अंगणात एक उंच प्रवेशद्वार आहे. हे प्रवेशद्वार मकर-तोरणांनी (मगरीच्या आकृती असलेले पारंपारिक सजावटीचे तोरण) सुशोभित केलेल्या गोलाकार खांबांवर आधारलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या छतावर एका चौकोनात कोरलेला ओंकार आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना नंदीच्या (भगवान शिवाची पवित्र सवारी) मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या अगदी बाहेर, थोड्या अंतरावर बलिया बापूंचे मंदिर आहे.

प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर मुख्य मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गावर हनुमानाचे एक छोटे मंदिर आहे. येथील हनुमानाची मूर्ती शेंदुराने माखलेली आहे आणि तिचे वैशिष्ट्य म्हणजे हनुमान बाल रूपात (बाल हनुमान) दर्शविले आहेत.

पुढे शीतला मातेचे मंदिर आहे. या मंदिरात चार दगड आहेत आणि त्यांच्या बाजूला एका पुरुष देवतेची अर्धवट कोरलेली संगमरवरी मूर्ती आहे. या देवतेच्या मिशा, मोठे कानातले आणि बांधलेले केस आहेत. या मूर्तीला लागूनच घोड्यावर स्वार असलेली आणि शस्त्रे धारण केलेली शीतला मातेची मूर्ती आहे.

रामनाथ घेला महादेव मंदिर गुजराती-राजस्थानी वास्तुशैलीत बांधलेले आहे. याच्या रचनेत एक मोठा सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपाच्या दरवाजाच्या चौकटी आणि लगतचे खांब नक्षीदार आहेत. दरवाजाच्या वरच्या भागावर गणेशाची मूर्ती आहे, तर मंदारकावर (उंबरठा) सुंदर कोरलेला कीर्तिमुख आणि चंद्रकोरीच्या आकाराचा दगड आहे.

सभामंडपाचे छत घुमटाकार आणि नक्षीदार आहे. हॉलच्या मध्यभागी नंदी आणि कासवाच्या काळ्या दगडाच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपाच्या भिंतींवर देवकोष्ठके आहेत, ज्यामध्ये राधा-कृष्ण, हनुमान, गणेश आणि साईबाबांच्या मूर्ती आहेत.

गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार नक्षीदार सुवर्ण कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहे. विशेष म्हणजे, दरवाजाच्या खांबांच्या तळाशी वैष्णव द्वारपालांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. संगमरवरी फरशी असलेले हे गर्भगृह सभामंडपाच्या पातळीपेक्षा थोडे खाली आहे. त्याच्या मध्यभागी पितळी शाळुंका असून त्यात शिवलििंग विराजमान आहे. जिवंत खेकडे अर्पण करण्याच्या परंपरेमुळे, शाळुंकेभोवती कठड्याच्या आकाराचे एक लहान संगमरवरी कुंपण बांधले आहे. शिवलििंगावर सुवर्ण छत्र आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर असलेल्या देवकोष्ठकात माता पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे.

या मंदिरात जिवंत खेकडे अर्पण करण्याची परंपरा पिढ्यानपिढ्या चालत आली आहे. मकर संक्रांतीच्या दिवशी खेकडा अर्पण केल्याने केवळ कानाचे विकारच बरे होत नाहीत, तर इतर आरोग्यविषयक समस्याही दूर होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. परिणामी, या दिवशी मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी उसळते. असे म्हटले जाते की, मकर संक्रांतीला भगवान शिवांची विशेष पूजा आणि अभिषेक केला जातो, त्यानंतर शिवलििंगाला जिवंत खेकडे अर्पण केले जातात. हे खेकडे नंतर तापी नदीत सोडले जातात.

महाशिवरात्री आणि पौष एकादशीच्या वेळीही मंदिरात मोठी गर्दी असते. हे उत्सव आध्यात्मिक वातावरणात मोठ्या उत्साहाने आणि भक्तीभावाने साजरे केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून १० कि.मी. अंतरावर स्थित.
  •  सुरतच्या विविध भागांतून शहर वाहतूक बसेस उपलब्ध आहेत.
  •  मंदिराच्या जवळ पार्किंगची सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home