दादा भगवान मंदिर

कामरेज, सुरत, जि. सुरत

कामरेज येथील दादा भगवान मंदिर हे एक शांत आध्यात्मिक केंद्र असून ते सर्वसमावेशक सौहार्द आणि अहिंसेचा पुरस्कार करणाऱ्या दादा भगवान यांच्या शिकवणीचे प्रतीक आहे. शांत नैसर्गिक वातावरणात वसलेला हा विस्तीर्ण मंदिर परिसर अनेक एकर क्षेत्रात पसरलेला असून तो ‘त्रिमंदिर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्रिमंदिराची संकल्पना जैन, शैव आणि वैष्णव धर्मांना एकत्र आणते, जिथे जैन देव सीमंधर स्वामी, भगवान श्रीकृष्ण आणि भगवान शिव यांच्या पूजेसाठी एकच जागा उपलब्ध करून दिली आहे. दादा भगवान यांच्या अनुयायांसाठी आणि भक्तांसाठी हे एक अत्यंत आदरणीय आणि आत्मशांती देणारे प्रार्थनास्थळ आहे.

७ नोव्हेंबर १९०८ रोजी गुजरातच्या तरसाली गावात अंबालाल मूलजीभाई पटेल म्हणून जन्मलेले दादा भगवान हे एक स्वतंत्र विचारवंत आणि आध्यात्मिक नेते होते. प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, दुसऱ्याच्या हाताखाली काम करायचे नाही या उद्देशाने त्यांनी पुढील शिक्षण न घेण्याचा निर्णय घेतला. लहानपणापासूनच त्यांना अध्यात्माची आवड होती. व्यावसायिकदृष्ट्या ते मुंबईला गेले, जिथे त्यांनी पटेल अँड कंपनीसोबत कंत्राटदार म्हणून काम केले आणि मुंबई बंदरातील ड्राय डॉक्सच्या देखभालीचे काम पाहिले.

जून १९५८ मध्ये, सुरत रेल्वे स्थानकाच्या प्लॅटफॉर्म क्रमांक ३ वर बसलेले असताना दादा भगवान यांना आत्मसाक्षात्काराचा अनुभव आला असे मानले जाते. या परिवर्तनकारी क्षणानंतर त्यांनी १९६० च्या दशकात ‘अक्रम विज्ञान’ चळवळीची स्थापना केली. दादा भगवान फाउंडेशनच्या अनुसार, अक्रम विज्ञान हे त्याग आणि आत्म-शिस्तीच्या पारंपारिक गरजांना फाटा देऊन आत्मसाक्षात्काराचा एक सोपा मार्ग प्रदान करते. ही चळवळ ‘ज्ञानविधी’ नावाच्या प्रक्रियेवर लक्ष केंद्रित करते, ज्याद्वारे दोन तासांच्या आत आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते असा दावा केला जातो. ज्ञानाद्वारे भक्ती, म्हणजेच ‘ज्ञानभक्ती’ हा या चळवळीचा पाया आहे, ज्यामध्ये सीमंधर स्वामी आणि दादा भगवान यांच्या शिकवणीप्रती आध्यात्मिक समर्पणावर भर दिला जातो.

जैन परंपरेनुसार, सीमंधर स्वामी हे एक जिवंत तीर्थंकर (आध्यात्मिक गुरू) मानले जातात, जे एका समांतर लोकात म्हणजेच ‘महाविदेह क्षेत्रा’त निवास करतात. जैन मान्यतेनुसार, सीमंधर स्वामींच्या देहाची उंची सुमारे १,५०० फूट असून त्यांचे सध्याचे वय सुमारे १,५०,००० वर्षे मानले जाते आणि ते आणखी १२५,००० वर्षे जगणार आहेत असे म्हटले जाते. जैन परंपरेत असाही उल्लेख आहे की राजा दशरथाने सीमंधर स्वामींकडून आध्यात्मिक दीक्षा घेतली होती. त्यांना एक सक्रिय आध्यात्मिक मार्गदर्शक मानले जाते. दादा भगवान फाउंडेशनने बांधलेल्या त्रिमंदिरांमध्ये सीमंधर स्वामींची मोठ्या भक्तिभावाने आणि आदराने पूजा केली जाते.

त्रिमंदिर ही एक क्रांतिकारी धार्मिक संकल्पना मानली जाते, जी सर्व प्रमुख धर्मांना समान महत्त्व देते. दादा भगवान यांच्या शिकवणीनुसार, “लोकांनी स्वतःच देव आणि धर्माची वाटणी केली आहे. एका देवाचे चयन करण्याऐवजी आपण सर्व धर्मांच्या मूळ तत्त्वांना समजून घेतले पाहिजे आणि त्यांचे आचरण केले पाहिजे. सर्वच देवांनी आत्म्याचे महत्त्व आणि आत्मसाक्षात्कारावर भर दिला आहे.” याच तत्त्वज्ञानावर आधारित, या आदर्शांना मूर्त रूप देणारी अनेक मंदिरे विविध ठिकाणी उभारण्यात आली आहेत, ज्यांपैकी एक उल्लेखनीय मंदिर म्हणजे कामरेज येथील त्रिमंदिर होय.

बागा आणि हिरवळीने सजलेल्या विस्तीर्ण परिसरात वसलेले कामरेज येथील त्रिमंदिर हे वास्तुकलेचा एक शांत आणि अप्रतिम नमुना आहे. इतर त्रिमंदिरांप्रमाणेच येथील मंदिरे पहिल्या मजल्यावर स्थित असून, तिथे जाण्यासाठी संगमरवरी दगडांच्या २८ पायऱ्यांचा भव्य जिना आहे. या मंदिर संकुलाची रचना पारंपारिक असून त्यामध्ये मुख्य सभामंडप, तिन्ही बाजूंना मुखमंडप, एक लहान अंतराळ आणि गर्भगृह समाविष्ट आहे.

मंदिर परिसरात प्रवेश करताच दर्शकांचे स्वागत सर्वप्रथम योगेश्वर कृष्णाला समर्पित असलेले मंदिर करते. त्याला लागूनच सीमंधर स्वामींचे मंदिर आहे आणि तिसरे मंदिर संगमेश्वर महादेवाला समर्पित आहे. ही तिन्ही मंदिरे एका पादचारी मार्गाने परस्परांशी जोडलेली आहेत, ज्यामुळे दर्शकांना प्रत्येक मंदिराच्या सभामंडपातून सहजतेने ये-जा करता येते.

मुखमंडप आणि सभामंडपांवर ‘फसाना’ वास्तुकला शैलीतील घुमट बांधलेले आहेत, तर मंदिरांचे मुख्य शिखर ‘नागर’ शैलीतील ‘उरू-शृंग’ रचनेचे अनुसरण करते. या शिखर शैलीमध्ये एका मध्यवर्ती, मुख्य शिखराभोवती आणि त्यावर लहान लहान शिखरांचे थर रचलेले असतात. या घुमटांवर एक मोठा वर्तुळाकार आमलक (कडा असलेला दगडी चकती) असून त्यावर एक भव्य कळस विराजमान आहे. बांधकामात संगमरवराचा मोठ्या प्रमाणावर केलेला वापर मंदिराला एक अत्यंत पवित्र आणि भव्य रूप प्रदान करतो.

मंदिरांमधील खांबांवर अप्रतिम कोरीव काम केलेले असून ते या प्रदेशातील कलाकुसर आणि कारागिरीचे दर्शन घडवते. मुखमंडपांच्या बाहेरील खांबांवर क्लिष्टपणे कोरलेल्या कमानी (मकरतोरण) आहेत, ज्या वास्तूला शोभिवंत स्वरूप देतात. प्रवेशद्वाराच्या खांबांवर द्वारपाल आणि द्वारसेविकांचे सुंदर शिल्प कोरलेले आहेत, ज्यामुळे या परिसराची भव्यता आणि पवित्रता आणखी वाढते.

अक्रम विज्ञान चळवळीत इतर तत्त्वज्ञानांसोबतच शैव संप्रदायालाही विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. सर्व हिंदूंमध्ये सर्वोच्च दैवत म्हणून पूजनीय असलेल्या शिवाला समर्पित असलेले मंदिर येथे प्रामुख्याने पाहायला मिळते. मुख्य गर्भगृहाच्या समोर, मंडपात (सभामंडप) एका उंच व्यासपीठावर महादेवाचे निस्सीम वाहन असलेल्या नंदीचा एक भव्य संगमरवरी पुतळा स्थापित केलेला आहे, नंदीच्या समोर एक संगमरवरी कासवाची (कश्यप) मूर्ती आहे, जी हिंदू ब्रह्मांडविज्ञानात स्थिरता आणि आधाराचे प्रतीक मानली जाते. अंतराळाच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या कोनाड्यांमध्ये (देवकोष्ठक) हनुमान आणि गणेशाच्या सुंदर मूर्ती आहेत. गर्भगृहाला सोन्याचा मुलामा असलेला दरवाजा असून तो एका सुंदर उंच शाळुंकेकडे घेऊन जातो, ज्यावर शिवलिंग विराजमान आहे.

मंदिराच्या कलात्मक आणि आध्यात्मिक सौंदर्यात भर घालणारी बाब म्हणजे गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर संगमरवरामध्ये नक्षीदार फुलांचे कोरीव काम करण्यात आले आहे. याच्या वर, पार्वती, गणेश आणि कार्तिकेय यांच्यासह महादेवाच्या परिवाराचे चित्रण करणारे एक रेखीव शिल्पपटल अत्यंत बारकाईने कोरण्यात आले आहे.

सीमंधर स्वामींना समर्पित असलेल्या मंदिराच्या मध्यभागी, गर्भागृहात पूज्य तीर्थंकरांची संगमरवराची एक भव्य मूर्ती प्रस्थापित आहे. ध्यानावस्थेतील पद्मासनात बसलेली ही मूर्ती अत्यंत रेखीवपणे घडवलेल्या वेदीवर (चबुतऱ्यावर) विराजमान आहे. या वेदीवर सूक्ष्म नक्षीकाम करण्यात आले असून, त्यावर सीमंधर स्वामींचे चिन्ह असलेल्या वृषभाचे (बैल) चित्र रेखाटले आहे.

मूर्तीवर सोन्याचे अलंकार अत्यंत शोभून दिसतात, ज्यामध्ये हात, बाहू, मान आणि कानावरील आभूषणांचा समावेश आहे. मूर्तीच्या मस्तकावर एक नक्षीदार सुवर्णमुकुट शोभून दिसतो. वेदीवर गजराज (हत्ती), सिंह आणि पद्मावती देवीच्या अत्यंत सुबक मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

मंदिराच्या अंतराळात, सीमंधर स्वामींशी संबंधित इतर देवता प्रस्थापित आहेत. यामध्ये चंद्रायण यक्ष आणि स्वामींच्या शासनदेवी असणाऱ्या पंचांगुली यक्षिणी देवीचा समावेश आहे.

सभोवतालच्या सभामंडपात संगमरवराचे अत्यंत कोरीव देवकोष्ठ आहेत, ज्यामध्ये इतर पूज्य तीर्थंकर आणि संबंधित देवतांच्या मूर्ती आहेत. यामध्ये भगवान पार्श्वनाथ, महावीर, ऋषभदेव (आदिनाथ), अजितनाथ आणि चक्रेश्वरी देवी व पद्मावती देवी यांसारख्या प्रमुख जैन देवींचा समावेश आहे. प्रत्येक मूर्ती अत्यंत कलात्मक अचूकतेने घडवली असून, त्यातून जैन भक्तीकलेचा शांत आणि आध्यात्मिक भाव प्रकट होतो.

योगेश्वर कृष्ण मंदिरात, मुखमंडपात एका उंच चौरस वेदीवर बसलेली गरुडाची काळ्या पाषाणातील नयनरम्य मूर्ती आहे. सभामंडपाच्या भिंतींवर देवकोष्ठ आहेत, ज्यामध्ये वाघावर सवार असलेली अष्टभुजा अंबामाता आणि सिंहावर विराजमान असलेली चतुर्भुजा भद्रकाली देवी यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भागृहात योगेश्वर (परम योगी) आणि द्वारकाधीश (द्वारकेचा राजा) या रूपांमधील कृष्णाच्या मूर्ती प्रस्थापित असून, त्यातून दिव्य कृपा आणि शांतता ओसंडून वाहते.

योगेश्वर कृष्ण मंदिराच्या तळमजल्यावर दादा भगवान यांच्या जीवनावर आणि शिकवणीवर आधारित एक संग्रहालय आहे, जिथे त्यांचा आध्यात्मिक प्रवास दर्शवणारी चित्रे आणि वस्तू प्रदर्शित करण्यात आल्या आहेत. सीमंधर स्वामी मंदिराच्या खाली दादा भगवान यांच्या आदराप्रीत्यर्थ एक अखंड ज्योत निरंतर प्रज्वलित असते. शिवमंदिराच्या तळमजल्यावर सिद्धिविनायक गणपतीचे मंदिर आहे.

मुख्य त्रिंमंदिर परिसराव्यतिरिक्त, इतर मंदिरे आध्यात्मिक अनुभवात भर घालतात. मुख्य मंदिरांच्या मागे विश्वात्मक बंधुता आणि करुणेच्या शिकवणीसाठी पूजनीय असलेले संत साईबाबा यांचे मंदिर आणि पद्मनाभ प्रभु देरासर (मंदिर) आहे. या दोन्ही लहान मंदिरांमध्ये एक साधे प्रवेशद्वार (मंडप) आणि गर्भागृह आहे. या मंदिरांचे प्रवेश मंडप लहान पिरॅमिडच्या आकाराच्या शिखरांनी (फांसणा शैली) सुशोभित आहेत, तर गर्भागृहाची शिखरे नागर शैलीतील ‘उरु-श्रृंग’ वास्तुकलेचे प्रतिनिधित्व करतात, जे त्यांच्या पायऱ्या-पायऱ्यांच्या आणि बहुस्तरीय रचनेसाठी ओळखले जाते.

आतमध्ये, मंदिरांमध्ये साईबाबा आणि पद्मनाभ प्रभु यांच्या शांत पद्मासनात बसलेल्या अत्यंत सुंदर संगमरवरी मूर्ती आहेत, ज्या दिव्य शांतता आणि आध्यात्मिक चैतन्य दर्शवतात.

सीमंधर स्वामी देरासरमध्ये स्नान पूजा (विधीवत अभिषेक), पंचकल्याणक पूजा (तीर्थंकरांच्या जीवनातील पाच मंगल प्रसंगांचा उत्सव), सिद्धचक्र पूजा (पवित्र जैन अंतराळ आकृतीची भक्ती) आणि अंतराय कर्म निवारण पूजा (नकारात्मक कर्मांचा प्रभाव कमी करण्यासाठीचा विधी) यांसारखे विविध पवित्र विधी अत्यंत श्रद्धेने केले जातात.

संगमेश्वर महादेव मंदिरात, भाविक रुद्राभिषेक (शिवलिंगाला पवित्र द्रव्यांनी अभिषेक), बिल्वपत्र सेवा (पवित्र बेलपत्र वाहणे), लघु रुद्र पूजा, चंडी पाठ (दुर्गा सप्तशतीतील श्लोकांचे पठण) आणि शिव महिमा स्तोत्राचे पठण (भगवान शिवाच्या महिमेचे वर्णन करणारे स्तोत्र) करतात.

कृष्ण मंदिरात, दैनंदिन विधींमध्ये नित्य पूजा अर्चा (नियमित पूजा), सहस्र अर्चा (कृष्णाच्या १,००० पवित्र नामांचे अर्पण), अभिषेक सहस्रनाम (१,००० नामांच्या जपासह अभिषेक) आणि ‘बाबरी संस्कार’ सारख्या अनोख्या विधींचा समावेश आहे, जो लहान मुलांचे शुद्धीकरण आणि समर्पणाचे प्रतीक असलेला पारंपरिक मुंडण विधी आहे.

विशाल त्रिंमंदिर परिसर हे केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून आध्यात्मिक आणि सामाजिक उपक्रमांचे केंद्र देखील आहे. या परिसरात ‘दादा भगवान फाउंडेशन’ची कार्यालये, सत्संग मंडप (आध्यात्मिक प्रवचनांसाठीचे सभागृह), भोजनालय (महाप्रसाद गृह) आणि भाविकांच्या निवासासाठी एक प्रशस्त अतिथीगृह आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सुरत, गुजरातपासून २० किमी अंतरावर स्थित.
  •  सुरतच्या विविध भागांतून राज्य परिवहन (ST) बसने सहज पोहोचता येते.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग सुविधेपर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  येथे भेट देणाऱ्यांसाठी निवास आणि अल्पोपहाराची सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क माहिती – मंदिर कार्यालय: मोबाईल: +91 9898992791, +91 7434910445
Back To Home