जुने अंबाजी माता मंदिर

गोपीपुरा, सुरत, जिल्हा सुरत

सुरतच्या गोपीपुरा भागात स्थित जुने अंबाजी माता मंदिर हे ४५० वर्षांहून अधिक जुने प्राचीन मंदिर मानले जाते. असे म्हटले जाते की, मंदिरात विराजमान असलेली अंबाजी मातेची मूर्ती गुजरातमधील पवित्र स्थळ असलेल्या गब्बर डोंगरावरून आणली गेली होती. स्थानिक लोककथेनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी सुरतेच्या मोहिमेदरम्यान अंबाजी मातेचा आशीर्वाद घेण्यासाठी या मंदिराला भेट दिली होती. भाविकांची या मंदिराच्या दैवी शक्तीवर दृढ श्रद्धा आहे. अशी सर्वत्र धारणा आहे की, ज्या निपुत्रिक स्त्रिया येथे विधी आणि प्रार्थना करतात, त्यांना अपत्यप्राप्तीचा आशीर्वाद मिळतो. त्याचप्रमाणे, ज्या मुलांच्या बोलण्यात विलंब होतो, त्यांना मंदिरात आणले जाते आणि अनेकांचा असा विश्वास आहे की देवीच्या आशीर्वादाने त्यांना लवकर बोलता येते.

मंदिराची एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा नवरात्रीच्या नऊ रात्रींच्या उत्सवादरम्यान पाळली जाते. येथे बाभळीच्या लाकडापासून बनवलेल्या ‘मोगरी’ नावाच्या साधनाने नारळ फोडले जातात, जे गदेसारखे दिसते. दसऱ्याच्या (विजयादशमी) निमित्ताने, अंबाजी मातेची मूर्ती एका भव्य चांदीच्या रथातून शहरातून मिरवणुकीसाठी काढली जाते. देवीच्या पालखीचे दर्शन घेण्यासाठी हजारो भाविक जमतात, ज्यामुळे आध्यात्मिक उत्साहाचे आणि भक्तीचे वातावरण निर्माण होते.

सुरत गॅझेटियरनुसार, सुरत (पूर्वीचे सूर्यनगर) एकेकाळी एक छोटेसे गाव होते, तर जवळचे रांदेर हे एक प्रमुख व्यापारी केंद्र होते. १४९६ ते १५२१ च्या दरम्यान, गोपी नावाच्या एका श्रीमंत हिंदू व्यापाऱ्याने या भागात व्यापाऱ्यांना आकर्षित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली, ज्यामुळे सुरतेची भरभराट झाली. आधुनिक सुरतेची स्थापना गोपी यांना दिली जाते, ज्यांनी गोपीपुरा म्हणून ओळखला जाणारा परिसरही विकसित केला. १५७३ मध्ये मुघल सम्राट अकबराने सुरत जिंकली आणि याच काळात जुन्या अंबाजी माता मंदिराची स्थापना झाली असावी असे मानले जाते.

हे मंदिर सुरतेच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक वारशाचा पुरावा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांशी असलेला संबंध आणि अद्वितीय प्रथांसह याचा इतिहासाशी असलेला खोलवर संबंध भाविकांना आणि इतिहासप्रेमींना आकर्षित करतो. येथे साजरे होणारे विधी आणि सण, विशेषतः नवरात्री आणि दसऱ्याच्या वेळी, या प्रदेशातील चैतन्यमय परंपरांचे प्रतिबिंब उमटवतात.

जुन्या अंबाजी माता मंदिराची उत्पत्ती दंतकथांमध्ये दडलेली आहे. सुमारे ४५० वर्षांपूर्वी, मध्य गुजरातमधील प्रेमजी भट्ट नावाच्या देवीच्या एका निष्ठावान भक्ताला दैवी दृष्टांत झाला होता, असे मानले जाते. या दृष्टांतात, अंबाजी मातेने त्यांना तिची मूर्ती गब्बर पर्वतावरून (गब्बर हिल) आणून सुरतेत स्थापित करण्यास सांगितले. सुरतेपासून सुमारे ४५० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या बनासकांठा जिल्ह्यातील गब्बर डोंगर हे अंबाजी मातेचे मूळ निवासस्थान मानले जाते. प्राचीन लोककथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाचा मुंडन संस्कारही याच पवित्र डोंगरावर झाला होता.

देवीच्या आज्ञेचे पालन करून, प्रेमजी भट्ट यांनी आपल्या पत्नीसह उंटावरून गब्बर डोंगराकडे प्रवासाला सुरुवात केली. डोंगरावर पोहोचल्यावर त्यांना एका लाकडी पेटीत देवीची मूर्ती सापडली. मूर्ती आदराने घेऊन त्यांनी सुरतेकडे परतीचा प्रवास सुरू केला. जेव्हा ते सुरतेच्या जवळ पोहोचले आणि बोटीने तापी नदी ओलांडण्याचा प्रयत्न करत होते, तेव्हा एका द्वारपालाने (किंवा रखवालदाराने) त्यांना अडवले, त्याला संशय आला की पेटीत चोरीचा माल आहे. प्रेमजींनी दैवी दृष्टांत आणि पेटीतील पवित्र वस्तूंचे स्पष्टीकरण देऊनही, द्वारपालाने त्यांच्यावर विश्वास ठेवला नाही आणि पेटी जप्त केली. निराश होऊन प्रेमजी भट्ट घरी परतले आणि देवीच्या हस्तक्षेपासाठी उत्कटतेने प्रार्थना आणि उपवास करू लागले.

दरम्यान, द्वारपालाच्या घरात गोंधळ उडाला. त्याच्या कुटुंबावर संकटांची मालिका ओढवली, ज्याचा शेवट त्याच्या मुलाच्या दुःखद मृत्यूने झाला. हे देवीचे कोप असल्याचे ओळखून, द्वारपालाने पश्चात्ताप केला आणि पेटी प्रेमजी भट्ट यांना परत केली, ज्यामुळे त्यांना सुरतेत प्रवेश मिळाला.

पौष पौर्णिमेच्या दिवशी, प्रेमजी भट्ट यांनी अंबाजी रोडवरील सध्याच्या ठिकाणी एक लाकडी मंदिर उभारले आणि अंबाजी मातेची मूर्ती स्थापित केली. मंदिराच्या दैवी शक्तीची आणि देवीच्या आशीर्वादाची बातमी वेगाने पसरली, ज्यामुळे जवळच्या भागातील भाविक आकर्षित झाले. काही काळातच, हे मंदिर एक पूजनीय स्थळ बनले आणि असंख्य भाविक देवीची कृपा मिळवण्यासाठी येथे येऊ लागले. या नम्र मंदिराने आज ‘जुने अंबाजी माता मंदिर’ म्हणून साजरा केल्या जाणाऱ्या मंदिराचा पाया घातला, जे सुरतेच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा आधारस्तंभ आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६४ आणि १६७० मध्ये सुरतेवर दोन मोहिमा काढल्या होत्या. इंग्रजी नोंदीनुसार, ६ जानेवारी १६६४ रोजी सकाळी ११ वाजता, शिवाजी महाराजांनी सुरतेच्या बाहेर अर्ध्या मैलावर आपला तळ ठोकला होता. तथापि, या छाप्यांदरम्यान शिवाजी महाराज शहरात शिरल्याचा कोणताही दस्तऐवजी पुरावा नाही. असे असूनही, स्थानिक लोककथा अशी आहे की या मोहिमांपैकी एका मोहिमेदरम्यान शिवाजी महाराजांनी अंबाजी माता मंदिराला भेट दिली होती. असे म्हटले जाते की त्यांनी आपल्या भेटीदरम्यान देवीला हार अर्पण केला होता. या घटनेचे चित्रण करणारे एक चित्र मंदिरात आढळते, जे गर्भगृहात जिथे देवी विराजमान आहे, तिथे प्रदर्शित केले आहे.

अंबाजी रोडवर स्थित, हे मंदिर एका भव्य प्रवेशद्वारातून अभ्यागतांचे स्वागत करते. आत प्रवेश करताच, पूजा साहित्य विकणाऱ्या दुकानांची रांग दिसते. मंदिर स्वतः एका उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे, ज्यामुळे त्याच्या पवित्रतेचे वातावरण वाढते. दुकानांच्या वर एक अंगण भिंत आहे, जी ‘देऊळी’ (पारंपारिक मंदिर रचना) शैलीत डिझाइन केलेली आहे. या भिंतीवर भट्ट दाम्पत्य देवीची पवित्र मूर्ती गब्बर डोंगरावरून घेऊन जात असल्याचे जिवंत शिल्प आहे. दुकानांच्या पायापासून काही पायऱ्या मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराकडे जातात. प्रवेशद्वार उंच आयताकृती खांबांनी डिझाइन केलेले असून त्यावर एक कमानी आहे. या कमानीच्या मध्यभागी भगवान गणेशाची मूर्ती आहे, जी शुभतेचे प्रतीक आहे.

हे मंदिर, त्याच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचे प्रतिबिंब दर्शवणारे, लाकडाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करून जुन्या शैलीतील बांधकामाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. या मंदिराची रचना मुखमंडप (प्रवेशासाठीचा छोटा मंडप), सभामंडप (सभा भरवण्याचे ठिकाण) आणि गर्भगृह (जिथे देवी विराजमान आहे, असे मुख्य स्थान) यांनी बनलेली आहे. अंबाजी माता मंदिराचा मुखमंडप हा पारंपरिक कारागिरीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. यात एक मोठा कमानीचा दरवाजा असून त्याच्या दोन्ही बाजूंना तीन लहान कमानी आहेत. या कमानींना आधार देणारे खांब तळाशी संगमरवरी फरशा आणि वरच्या भागात लाकडावरील नक्षीकामाच्या संयोजनाने सजवलेले आहेत. मुख्य प्रवेशद्वारावरील रुंद खांबांवर द्वारपालांच्या (मंदिर रक्षक) अतिशय सुंदर शिल्पकला कोरलेल्या आहेत. खांबांच्या वरच्या भागात भगवान श्रीकृष्णाच्या जीवनातील प्रसंग कोरलेले आहेत. एका खांबावर यशोदेने लोणी घुसळणे, कृष्णाने लोणी मागणे आणि यशोदेने प्रेमाने त्याला भरवणे असे प्रसंग कोरलेले आहेत. दुसऱ्या खांबावर कृष्णाचे रास नृत्य (गोपींसोबतचे दिव्य नृत्य) चित्रित केले आहे. लाकडी कमानींच्या खाली अतिशय सूक्ष्म कोरीव काम आहे, ज्यामध्ये झुंबरासारख्या रचनेला लटकलेली दोन मुले दाखवली आहेत, जे त्या काळातील बारकावे आणि सर्जनशील कलेचे दर्शन घडवते. कमानींच्या समोरील भागावर कार्तिकेय, गणेश आणि त्रिमुखी दत्तात्रेय यांच्या प्रतिमा आहेत. मुखमंडपामध्ये सिंहाची एक प्रभावी मूर्ती आहे, जी देवी अंबाजीचे दिव्य वाहन असल्याचे प्रतीक आहे.

मंदिराचा सभामंडप भारतीय परंपरेतील देवीच्या विविध रूपांच्या सुंदर चित्रांनी सजवलेला आहे, ज्यामध्ये त्रिपुरासुंदरी, भुवनेश्वरी, षोडशी, काली, छिन्नमस्ता, कमला, मार्तंड, बगलामुखी आणि धूमावती यांचा समावेश आहे. गर्भगृहात देवी अंबाजीची मूर्ती एका उंच पीठावर भव्य अशा सुशोभित मखरात विराजमान आहे. मखराचे खांब चांदीच्या पत्र्यांनी मढवलेले असून त्यावर हत्ती, कमळ आणि कलश यांसारखी शुभ चिन्हे अतिशय बारकाईने कोरलेली आहेत. दररोज देवीला वेगवेगळ्या रूपात सजवून तिची पूजा केली जाते.

सभामंडपाला लागूनच एक खोली आहे, जिथे देवीची विविध रूपे प्रदर्शित केली आहेत. यामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचे एक प्रभावी तैलचित्र आहे, ज्यामध्ये ते देवीसमोर हात जोडून उभे आहेत, जे त्यांचे देवीप्रती असलेले भक्तीभाव दर्शवते. या खोलीला लागूनच देवीची शयनकक्षा आहे. येथे देवीसाठी अतिशय सुंदर कोरीव काम केलेली चांदीची पलंग आणि पाळणा ठेवलेला आहे. या कक्षात उत्सवाच्या वेळी मिरवणुकीत वापरली जाणारी देवीची एक छोटी चांदीची मूर्ती एका चौरंगावर ठेवलेली असते.

मंदिरात देवी अंबाजीची नित्य पूजा अत्यंत भक्तीभावाने केली जाते. प्रमुख सण आणि धार्मिक विधी उत्साहात आणि थाटामाटात साजरे केले जातात. चैत्र नवरात्री उत्सवादरम्यान होम आणि हवनासह विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. भाविक देवीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी या विधींमध्ये सहभागी होतात. शरद नवरात्रीमध्ये गर्भगृहात घटस्थापनेचा विधी केला जातो. देवीच्या मूर्तीला दररोज विशेष सजावट केली जाते, जी तिच्या दिव्य रूपाचा एक अनोखा पैलू दर्शवते. मंदिर परिसर दिव्यांच्या रोषणाईने उजळून निघतो, ज्यामुळे एक उत्सवाचे आणि आध्यात्मिक वातावरण निर्माण होते.

भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की गर्भगृहात ठेवलेल्या घटातील पवित्र पाणी प्राशन केल्याने दुःख आणि कष्ट दूर होतात. त्यामुळे अनेक भाविक हे पवित्र तीर्थ घेण्यासाठी रांगेत उभे राहतात. याव्यतिरिक्त, घटात उगवलेले ज्वारीचे दाणे भाविकांना प्रसाद म्हणून वाटले जातात.

नवरात्रीमध्ये हजारो भाविक देवीला श्रीफळ अर्पण करतात. नारळ फोडण्यासाठी सुरी किंवा विळी यांसारख्या लोखंडी अवजारांचा वापर न करता, मंदिरात बाभळीच्या लाकडापासून बनवलेल्या ‘मोगरी’ नावाच्या पारंपरिक अवजाराचा वापर केला जातो. ही अनोखी परंपरा या मंदिराला वेगळे ठरवते आणि भाविकांच्या मते, भारतात असे करणारे हे एकमेव मंदिर आहे. पूर्वीच्या काळी भाविक कोंबडे किंवा इतर प्राण्यांचा बळी देऊन नवस फेडत असत. मात्र, देवीचे सात्त्विक स्वरूप ओळखून ही प्रथा आता बंद करण्यात आली आहे.

भाविकांची अशी ठाम श्रद्धा आहे की ज्या मुलांना बोलण्यास उशीर होतो, ती मुले मंदिरात आल्यानंतर काही दिवसांतच स्पष्ट बोलू लागतात. त्यामुळे अनेक कुटुंबे अशा मुलांना देवीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी घेऊन येतात. नवस पूर्ण झाल्यानंतर, कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी भाविक मंदिर परिसरात कोंबडे सोडतात. याव्यतिरिक्त, अपत्यप्राप्तीसाठी इच्छुक जोडपी मंदिरात येऊन विधी करतात, कारण अशी श्रद्धा आहे की देवी निपुत्रिक जोडप्यांना अपत्यप्राप्तीचा आशीर्वाद देते. अशा विधींसाठी मंदिरात आगाऊ नोंदणी करणे आवश्यक असते.

दसऱ्याच्या शुभ मुहूर्तावर, देवीची मूर्ती एका भव्य चांदीच्या रथातून शहरातून मिरवणुकीने नेली जाते. या वेळी, मिरवणुकीच्या मार्गावरील घरे देवीच्या सन्मानार्थ सुंदर सजवली जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • हे मंदिर सुरत रेल्वे स्टेशनपासून केवळ २.५ किलोमीटर अंतरावर आहे.
  •  सुरत महानगरपालिकेच्या बसेस शहराच्या विविध भागांतून मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी सोयीस्कर आहेत.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  •  भाविकांच्या सोयीस्कर मुक्कामासाठी परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home