चिंतामणी पार्श्वनाथ जैन तीर्थ

शहापूर, सय्यदपुरा, सुरत, जि. सुरत

सुरतच्या गजबजलेल्या शहरात, ऐतिहासिक राणी तलावाजवळ, सय्यदपुरात पूजनीय चिंतामणी पार्श्वनाथ जैन तीर्थ वसलेले आहे. जैन परंपरेत देरासर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या मंदिराला तीन शतकांहून अधिक वर्षांचा वारसा लाभला आहे. जरी त्याचे बाह्य स्वरूप साधे दिसत असले, घुमट किंवा कळस नसले तरी, मंदिरात प्राचीन कला आणि कारागिरीचा एक उत्कृष्ट खजिना आहे. त्याच्या गुंतागुंतीच्या लाकडी कोरीव कामांसाठी आणि कलात्मक लाकडी कामांसाठी प्रसिद्ध असलेले हे मंदिर पारंपरिक भारतीय कारागिरीचे उत्तम उदाहरण आहे. यात केवळ वनस्पतींपासून बनवलेल्या नैसर्गिक रंगांचा वापर करून तयार केलेली उल्लेखनीय प्राचीन चित्रे देखील जतन केलेली आहेत.

हे मंदिर जैन धर्माचे २३ वे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांना समर्पित आहे, जे हिंसेला शांततापूर्ण प्रतिकार आणि अनेकांच्या आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्तीमधील त्यांच्या भूमिकेसाठी पूजनीय आहेत. जैन इतिहासानुसार, पार्श्वनाथ हे भगवान महावीरांनंतरचे दुसरे शेवटचे तीर्थंकर होते आणि त्यांचा जन्म सुमारे २५० वर्षांपूर्वी काशी (सध्याचे वाराणसी) या प्राचीन शहरात, अंदाजे ८५० ईसापूर्व झाला होता. त्यांचा जन्म पौष कृष्ण एकादशीला साजरा केला जातो. त्यांचा जन्म राजा अश्वसेन आणि राणी वामादेवी यांच्या पोटी झाला होता. पार्श्वनाथांचा विवाह अयोध्येचे राजा प्रसेनजित यांची कन्या प्रभावती यांच्याशी झाला होता. वयाच्या तिसाव्या वर्षी, राजदरबारातील एका घटनेने, जिथे त्यांनी ‘ऋषभदेव चरित’ ऐकले, त्यांना खूप प्रभावित केले आणि त्यांना सांसारिक जीवनाचा त्याग करण्यास प्रवृत्त केले. त्यांनी संन्यास स्वीकारला आणि स्वतःला आध्यात्मिक मार्गावर समर्पित केले. भगवान पार्श्वनाथांनी सम्मेद शिखर, जे आता मधुबन, झारखंड येथे स्थित एक पवित्र पर्वत आहे, तिथे ८३ दिवस तीव्र ध्यान केले. ८४ व्या दिवशी, जो चैत्र कृष्ण चतुर्थीला होता, त्यांना केवल ज्ञान (सर्वज्ञता) प्राप्त झाले, ज्यामुळे ते आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्तीच्या शिखरावर पोहोचले.

जैन धर्मग्रंथांनुसार, जैन धर्माचे २३ वे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांच्या जीवनाभोवती एक आकर्षक आख्यायिका आहे. असे म्हटले जाते की पार्श्वनाथांनी तीर्थंकर म्हणून त्यांची अंतिम अवतार घेण्यापूर्वी नऊ मागील जन्म घेतले होते. त्यांच्या पहिल्या जन्मात ते मरुभूमी नावाचे ब्राह्मण होते. दुसऱ्या जन्मात ते वज्रघोष नावाचे हत्ती म्हणून जन्माला आले. त्यांच्या तिसऱ्या जन्मात ते स्वर्गात एक स्वर्गीय प्राणी म्हणून गेले, तर चौथ्या जन्मात ते रश्मिवेग नावाचे राजा बनले. त्यांचा पाचवा जन्म पुन्हा एक स्वर्गीय देवता म्हणून झाला आणि सहाव्या जन्मात त्यांनी चक्रवर्ती सम्राट वज्रनाभी म्हणून राज्य केले, जे एक महान सम्राट होते. सातव्या जन्मात ते पुन्हा एक स्वर्गीय प्राणी म्हणून परतले, त्यानंतर आठव्या जन्मात ते आनंद नावाचे राजा बनले. नवव्या जन्मात ते देवांचे राजा इंद्र बनले. शेवटी, त्यांच्या दहाव्या आणि शेवटच्या अवतारात, ते पार्श्वनाथ म्हणून जन्माला आले आणि तीर्थंकर म्हणून ज्ञानप्राप्ती केली.

त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासातील एक महत्त्वपूर्ण घटना सम्मेद शिखरावर घडली, जिथे ते गहन ध्यानात मग्न होते. या काळात, एका असुराने (राक्षसाने), जो त्यांच्या मागील जन्मातील शत्रू होता, जोरदार पाऊस पाडून त्यांची तपस्या भंग करण्याचा प्रयत्न केला. त्यावेळी, नागराज धरणेंद्र, एक सर्प देवता ज्यांना पार्श्वनाथांनी मागील जन्मात मदत केली होती, त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी प्रकट झाले. धरणेंद्राने आपल्या सात सर्पफणांनी ध्यानस्थ पार्श्वनाथांना संरक्षण दिले. जैन परंपरेत, प्रत्येक तीर्थंकराचे त्यांच्या मूर्तींना वेगळे करणारे एक अद्वितीय चिन्ह असते. पार्श्वनाथांसाठी, हे चिन्ह सात फणा असलेला सर्प आहे, जे त्यांच्या तपस्येदरम्यान त्यांना मिळालेल्या संरक्षणाचे प्रतीक आहे.

वयाच्या १०० व्या वर्षी, पार्श्वनाथांनी सम्मेद शिखरावर मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त केली, जे आता पारसनाथ टेकडी म्हणून पूजनीय आहे. पार्श्वनाथांची अनेक मंदिरे आणि मूर्ती भारतभर आढळतात, त्यापैकी प्रत्येक त्यांच्या आध्यात्मिक वारशाची साक्ष देते. यापैकी चिंतामणी पार्श्वनाथ जैन तीर्थ हे जैन भक्तांसाठी एक पवित्र आणि पूजनीय स्थळ आहे.

या मंदिराचा इतिहास १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील एका अशांत काळाशी संबंधित आहे. १६६४ आणि १६७० मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुरतवर केलेल्या हल्ल्यांनंतर, शहराचा भरभराटीचा व्यापार कमी होऊ लागला. १६८० नंतर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या राजवटीत, मराठा सैन्याने गुजरातमध्ये मुघल प्रदेशांवर वारंवार हल्ले केले, ज्यामुळे सम्राट औरंगजेबाला आपले लक्ष दक्षिणेकडे केंद्रित करण्यास भाग पाडले. १६९० नंतर, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने आपले हित सुरतहून मुंबईकडे वळवले, ज्यामुळे सुरतचे महत्त्व आणखी कमी झाले. या गोंधळात, १६९९ मध्ये, सुरतच्या सय्यदपुरा येथे भगवान पार्श्वनाथ यांना समर्पित मंदिराची स्थापना झाली.

बाहेरून, हे मंदिर एका साध्या हवेलीसारखे दिसते, जे त्याच्या गुंतागुंतीच्या आतील भागाच्या अगदी विरुद्ध आहे. यात दोन लाकडी प्रवेशद्वारे आहेत, ज्यामध्ये मुख्य प्रवेशद्वार संगमरवरी स्तंभांनी सुशोभित केलेले आहे, ज्यावर विविध जैन चिन्हे कोरलेली आहेत. या स्तंभांच्या पायथ्याशी स्वागत करणाऱ्या द्वारसेविकांच्या मूर्ती आहेत आणि प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंच्या भिंती स्वर्गीय अप्सरांच्या (सुरसुंदरींच्या) मूर्तींनी सजवलेल्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वर, ध्यानस्थ पद्मासनात असलेल्या भगवान पार्श्वनाथांचे एक भव्य कोरीव काम आहे. त्यांच्या डोक्यावर, नागराज धरणेंद्र आपली संरक्षक फणा पसरवताना दाखवले आहेत, जे दैवी आश्रयाचे प्रतीक आहे. या मध्यवर्ती कोरीव कामाच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींच्या (गजराजांच्या) मूर्ती आहेत, ज्या त्यांच्या सोंडेत फुलांच्या माळा धरलेल्या आहेत, ज्यामुळे दृश्यात्मक सौंदर्य वाढते. प्रवेशद्वारावर एक संगमरवरी उंबरठा (मंदारक) देखील आहे, जो शतकानुशतके झिजला आहे, ज्यामुळे मंदिराची प्राचीनता आणि ऐतिहासिक महत्त्व अधोरेखित होते.

मुख्य प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर, आपल्याला एक लहान व्हरांडा दिसतो, जो अभ्यागतांना रंगमंडप (सभा मंडप) प्रवेशद्वाराकडे नेणाऱ्या एका अरुंद मार्गिकेडे घेऊन जातो. ही मार्गिका भगवान पार्श्वनाथांच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण घटना दर्शविणाऱ्या तेजस्वी भित्तिचित्रांनी सुशोभित आहे. यात राजवाड्यातील पार्श्वनाथ, जळणाऱ्या लाकडांमधून सर्पाला वाचवण्याची त्यांची कृती, त्यांच्या ध्यानादरम्यान त्यांच्या मागील जन्मातील शत्रू मेघमाली (पूर्वीचा कामठ) यांनी निर्माण केलेल्या आव्हाने, त्यांच्या आध्यात्मिक पंथाची स्थापना आणि त्यांच्या आईला भेटण्यासाठी बालकाच्या वेशात परत येणे यासारख्या क्षणांचा समावेश आहे.

मंदिराच्या स्तंभांवर सुवर्ण पार्श्वनाथ आणि नागेश्वर पार्श्वनाथ यांच्या कोरीव मूर्ती आहेत, तसेच सर्प आसनावर विराजमान असलेल्या पद्मावती देवीची एक सुंदर मूर्ती आहे. राजराजेश्वरी पद्मावती देवीला पार्श्वनाथांची शासन देवी म्हणून पूजले जाते. येथील उत्कृष्ट भित्तिचित्रे आणि कोरीव काम प्राचीन शिल्पकला आणि चित्रकलेची उत्तम कलाकुसर दर्शवते, ज्यात भित्तिचित्रांचे तेजस्वी रंग आजही उल्लेखनीयपणे शाबूत आहेत. रंगमंडपाच्या प्रवेशद्वाराजवळ, एका नाजूकपणे कोरलेल्या मखरात, देवी महालक्ष्मीची मूर्ती विराजमान आहे.

रंगमंडपाचे मजबूत लाकडी आणि सोन्याने मढवलेले दरवाजे तितकेच आकर्षक आहेत, ज्यात भगवान पार्श्वनाथ, देवी पद्मावती आणि गजराजा (हत्ती) यांच्या सुंदर कोरीव कामांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना उंच काचेच्या कपाटांमध्ये विविध रूपांतील तीर्थंकरांच्या (जैन धर्माचे आध्यात्मिक गुरु) लहान संगमरवरी मूर्ती प्रदर्शित केल्या आहेत, त्यातील प्रत्येक मूर्ती मंदिराच्या भक्तिमय कलेचा पुरावा आहे. हे कलात्मक तपशील गर्भगृहाच्या आध्यात्मिक प्रवासाची एक विस्मयकारक ओळख करून देतात.

आत प्रवेश करताच, डोळे लगेचच उत्कृष्टपणे सजवलेल्या रंगमंडपाकडे (सभा मंडप) आकर्षित होतात, ज्यात अनेक नक्षीदार लाकडी खांब आहेत, जे लटकत्या काचेच्या दिव्यांनी आणि झुंबरांनी सुशोभित आहेत. अनेक खांब संगीत आणि नृत्यात मग्न असलेल्या स्त्री-पुरुषांची लघुचित्रे दर्शवतात. त्याचप्रमाणे, रंगमंडपाच्या भिंती भित्तिचित्रांच्या पॅनल्सनी आणि या शैलीतील लघुचित्रांनी सुशोभित आहेत. काही खांबांवरील कोरीव काम विशेषतः उल्लेखनीय आहे, ज्यात तीर्थंकरांच्या मूर्ती आहेत. हे खांब, त्यांच्या कोरीव कामांसह आणि चित्रांसह, तीन शतकांहून अधिक जुने आहेत आणि आता त्यांच्या संरक्षणासाठी त्यांना काचेत बंद केले आहे.

रंगमंडपातील एक उल्लेखनीय कलाकृती म्हणजे राजा कुमारपाल आणि आचार्य हेमचंद्र यांचे चित्र, जो एक अमूल्य ऐतिहासिक वारसा आहे. कुमारपाल (राज्यकाळ ११४३-११७२ ई.), गुजरातच्या सोळंकी राजवंशातील एक राजा होता, ज्याने अन्हिलवाड (आधुनिक पाटन, गुजरात) येथून राज्य केले. ऐतिहासिक नोंदीनुसार तो सोळंकी राजा भीम पहिला याच्या दासीचा मुलगा होता. आपल्या मेहुण्यांच्या आणि जैन अनुयायांच्या मदतीने तो सिंहासनावर आरूढ झाला. मूळतः शैव धर्माचा अनुयायी असूनही, कुमारपालने महान जैन विद्वान आचार्य हेमचंद्र यांच्या मार्गदर्शनाखाली जैन धर्म स्वीकारला.

आचार्य हेमचंद्र, एक प्रसिद्ध बहुश्रुत आणि गणितज्ञ होते, त्यांनी ‘सिद्धहेमशब्दानुशासनम्’, ‘काव्यमानंद’, ‘अनेकार्थ कोष’ आणि ‘उणादिसूत्र वृत्ती’ यांसारख्या महत्त्वपूर्ण ग्रंथांची रचना केली. कुमारपालावर त्यांचा खूप प्रभाव होता. असे म्हटले जाते की हेमचंद्रांच्या निधनाचे दुःख कुमारपालाला सहन झाले नाही आणि सहा महिन्यांनंतर त्यांचेही निधन झाले. त्यांच्या राजवटीत, कुमारपालाने प्राणीहत्या आणि जुगारावर बंदी घातली आणि अनेक हिंदू आणि जैन मंदिरांच्या बांधकामाला प्रोत्साहन दिले. या दोन महान व्यक्तींचे चित्र रंगमंडपातील एका मोठ्या काचेच्या कपाटात जतन केलेली एक दुर्मिळ कलाकृती आहे.

रंगमंडपाच्या अगदी शेवटी गर्भगृह आहे, जिथे भगवान पार्श्वनाथांची मूर्ती एका उंच, सोन्याच्या चौथऱ्यावर स्थापित आहे. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंती देखील नक्षीदार कोरीव कामांनी सुशोभित आहेत. बाहेरील भिंतींच्या तिन्ही बाजूंना देवकोष्ठके आहेत, ज्यात तीर्थंकर आणि आचार्यांच्या मूर्ती आहेत. या देवकोष्ठकांमधील कोरीव काम आणि शिल्पे अत्यंत तपशीलवार आणि सुंदर आहेत, जी त्यांच्या संरक्षणासाठी काचेच्या आवरणाखाली ठेवली आहेत.

रंगमंडपाला लागूनच एक प्रशस्त अंगण आहे. या अंगणात, एका मोठ्या काचेच्या खोलीत शत्रुंजय महातीर्थ आणि शिखरजी महातीर्थ यांच्या भव्य प्रतिकृती आहेत, जी जैन धर्मातील दोन पवित्र तीर्थक्षेत्रे आहेत. जैन परंपरेनुसार, शिखरजी (झारखंडमध्ये स्थित) हे असे ठिकाण आहे जिथे २४ पैकी २० तीर्थंकरांना मोक्ष प्राप्त झाला. शत्रुंजय महातीर्थ, मूळतः पुंडरीकगिरी म्हणून ओळखले जाते, ते भावनगर जिल्ह्यातील पालिताना शहराजवळ आहे. या ठिकाणी ८६५ जैन मंदिरे आहेत आणि असे मानले जाते की येथेच पहिले तीर्थंकर, ऋषभनाथांनी उपदेश दिला होता आणि त्यांचे नातू, पुंडरीक स्वामी यांना मोक्ष प्राप्त झाला होता.

अंगणात तीन लहान देवकुलिका (लहान मंदिरे) आणि भाविकांना विश्रांती घेण्यासाठी संगमरवरी बसण्याची जागा देखील आहे. या शांत सुविधा मंदिराच्या परिसरातील आध्यात्मिक वातावरण वाढवतात.

भाविक सोमवार ते शनिवार सकाळी ६:०० ते दुपारी १:३० पर्यंत आणि पुन्हा संध्याकाळी ६:०० ते रात्री ९:३० पर्यंत भगवान पार्श्वनाथांच्या दर्शनासाठी मंदिरात येऊ शकतात. रविवारी, दर्शन सकाळी ६:०० ते रात्री ९:३० पर्यंत उपलब्ध आहे. बेस्टा, जैन नववर्षाच्या दिवशी, दर्शनाची वेळ सकाळी ६:०० ते रात्री ११:०० पर्यंत वाढवली जाते, ज्यामुळे भाविकांना प्रार्थना आणि चिंतनात अधिक वेळ घालवता येतो.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर.
  •  गुजरातभरातील विविध शहरांमधून एसटी बसेस आणि रेल्वेने उत्तम प्रकारे जोडलेले.
  •  खाजगी वाहनांनी मंदिराच्या परिसरात सहज पोहोचता येते.
  •  पर्यटकांसाठी जवळपास निवास आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध.
  •  संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ७९४७११७२७४
Back To Home