कणकेश्वर मंदिर

कणव, ता. पलसाणा, जि. सुरत

सुरत जिल्ह्यातील पलसाणा येथील कणकेश्वर महादेव मंदिर हे अत्यंत ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व असलेले स्थळ आहे. एकेकाळी मौर्य, सातवाहन आणि गुप्त साम्राज्यांचा भाग राहिलेले हे मंदिर स्वयंभू आणि जागृत शिवलिंगासाठी प्रसिद्ध आहे. स्थानिक लोकांच्या श्रद्धेनुसार, हे मंदिर पांडवकालीन असून, या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिराच्या शिखराच्या आत भगवान शिवाचे एक छोटे मंदिर आहे. स्थापत्यशास्त्रातील हा दुर्मिळ प्रकार भाविकांना, विशेषतः महाशिवरात्रीच्या वेळी आकर्षित करतो.

‘कणकेश्वर’ या नावामागे स्थानिक लोककथांमध्ये विविध स्पष्टीकरणे दिली जातात. एका कथेनुसार, भगवान शिव हे समृद्धी देणारे (कनक म्हणजे सोने) देव आहेत, म्हणून हे नाव पडले. दुसरी दंतकथा या मंदिराला पांडवांमधील युधिष्ठिराशी जोडते. महर्षी वेदव्यास रचित महाभारतातील विराट पर्वात, पांडव अज्ञातवासात असताना राजा विराटाच्या मत्स्य देशात कसे राहिले, याचे वर्णन आहे. या काळात त्यांनी आपली ओळख लपवण्यासाठी विविध रूपे धारण केली होती. विराट पर्वाच्या पहिल्या अध्यायातील २४ व्या श्लोकात युधिष्ठिराची घोषणा नोंदवली आहे: ‘सभास्थरो भविष्यामि तस्य राज्ञो महात्मनः। कङ्को नाम द्विजो भूत्वा

मतक्षः प्रियदेवनः।।’ याचा अर्थ असा: ‘मी द्यूत खेळण्यात कुशल आहे आणि मला हा खेळ आवडतो. म्हणून, मी ‘कंक’ नावाचा ब्राह्मण बनून राजा विराटाच्या राजसभेत सदस्य म्हणून सेवा करेन.’ ज्या मत्स्य देशात युधिष्ठिर ‘कंक’ या नावाने राहिला, तो प्रदेश आजच्या राजस्थानमधील भरतपूर, अलवर आणि जयपूर असल्याचे मानले जाते. असे म्हटले जाते की, या प्रदेशात वास्तव्यास असताना युधिष्ठिराने भगवान शिवाचे एक शिवलिंग ‘कंक’ या नावाने स्थापित केले. हे शिवलिंग पुढे ‘कंकेश्वर’ आणि कालांतराने ‘कणकेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

कणकेश्वर महादेव मंदिर पलसाणा गावातील एका मोठ्या चौकाजवळ, मिंधोला नदीच्या काठी वसलेले आहे. मूळ मंदिराचा जीर्णोद्धार १९५४ मध्ये करण्यात आला. प्राचीन वृक्षांनी वेढलेल्या विस्तीर्ण परिसरात हे मंदिर असून, त्याला एक भव्य प्रवेशद्वार आहे. मंदिराच्या आवारात संकटमोचन हनुमानाचे एक छोटे मंदिर आहे, जिथे शेंदूर लेपित मूर्ती आहे. या मूर्तीला मुकुट आणि मिशा असून ती अत्यंत मोहक दिसते. हनुमानाच्या मंदिराच्या बाजूला भवानी मातेची एक छोटी मूर्ती आहे.

मुख्य कणकेश्वर महादेव मंदिर जवळच आहे. मंदिराची रचना आधुनिक पण साधी आहे, ज्याच्या समोर पत्र्याचे छत, सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. छताखालील भागात भाविकांसाठी बसण्याची सोय असून तिथे बलियादेव यांचे छोटे मंदिर आहे. बलियादेव हे स्थानिक दैवत असून त्यांना शेतकरी, पशुधन आणि आदिवासी समुदायाचे रक्षक मानले जाते. बलियादेव यांना अनेकदा शिवाचेच एक रूप मानले जाते. या मंदिराच्या जवळ नंदीची एक खडबडीत कोरलेली मूर्ती आहे, तर दुसरी नंदीची मूर्ती सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर आहे.

सभामंडपाच्या भिंतींवर लहान संगमरवरी फरशा लावल्या आहेत आणि घुमटावर विष्णूच्या दशावतारांची चित्रे रेखाटली आहेत. भिंतींच्या बाजूला गणेश, हनुमान, राम, लक्ष्मण, सीता आणि इतर देवतांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. येथे गुजरातचे थोर संत जलाराम बापा यांची संगमरवरी मूर्तीही आहे, जे वीरपूर येथे गरजूंना अन्नदान करण्याच्या परंपरेसाठी ओळखले जातात. भाविक इतर देवतांसोबत त्यांचीही पूजा करतात.

संगमरवरात बांधलेल्या गर्भगृहात मोठे कणकेश्वर शिवलिंग आहे. शिवलिंगाची अष्टकोनी शाळुंका धातूची असून शिवलिंग स्वतः दगडात कोरलेले आहे. शिवलिंगावर पितळी नाग आहे आणि वरून तांब्याच्या पात्रातून जलाभिषेक होतो. शिवलिंगावर सहा चांदीच्या छत्रांची माळ आहे. जवळच उत्सवाच्या वेळी वापरला जाणारा चांदीचा मुखवटाही ठेवलेला आहे.

सभामंडपावरील घुमट अर्धगोलाकार आहे, तर गर्भगृहाचे शिखर नागर शैलीतील आहे. शिखरावर एक उंच मध्यवर्ती मनोरा आणि त्याच्या बाजूला लहान उप-शिखरे (उरुशृंग) आहेत, जी वैश्विक ऊर्जेचे प्रतीक आहेत. शिखराच्या सर्वोच्च भागात दोन थरांचे आमलक आणि कलश आहे. शिखरावर देवता, ऋषी आणि स्वर्गीय प्राण्यांचे कोरीव काम आहे.

या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे शिखराच्या आत असलेली ‘शिवगुहा’. सिमेंटच्या पायऱ्या एका लहान कमानीच्या दरवाजापर्यंत जातात, ज्याचे माप सुमारे २ फूट बाय ३ फूट आहे. भाविकांना शिखराच्या आतील कक्षात जाण्यासाठी गुडघ्यावर चालावे लागते, जिथे शिवलिंगाचे छोटे मंदिर आहे. ही दुर्मिळ रचना मंदिराचे आध्यात्मिक आकर्षण वाढवते.

मंदिराच्या आवारात दगड स्वरूपातील स्थानिक देवतांची अनेक छोटी मंदिरे आहेत. सोमवार, महाशिवरात्री आणि हनुमान जयंतीला येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. विस्तीर्ण अंगणात अन्नदान आणि इतर सामुदायिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • पलसाणा बस स्थानकापासून ४ किमी, सुरतपासून २८ किमी अंतरावर
  • सुरत आणि पलसाणा येथून नियमित एसटी बसेस उपलब्ध
  • जवळच राहण्याची आणि खाण्याची सोय उपलब्ध
Back To Home

मंदिरे