क्षेत्रपाल हनुमान मंदिर

संग्रामपुरा विस्तार, सुरत, जिल्हा सुरत

क्षेत्रपाल हनुमान मंदिर हे सुरतमधील प्राचीन मंदिरांपैकी एक असून, त्याचा इतिहास सुमारे ४०० वर्षे जुना आहे. या मंदिरात क्षेत्रपाल हनुमान, काळभैरव आणि बटुकभैरव यांच्या स्वयंभू मूर्ती विराजमान आहेत. भगवान शिवाचे हे तीन अवतार एकत्र असलेले सुरतमधील हे एकमेव मंदिर असल्याने ते अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की, हनुमान या क्षेत्राचे रक्षण करतात, जुनाट आजार बरे करतात आणि जीवनातील संकटे दूर करतात; काळभैरव काळाच्या शक्तींपासून संरक्षण करतात, तर बटुकभैरव बालकांचे रक्षण करतात. या दृढ श्रद्धेमुळे दूरवरून भक्त येथे दर्शनासाठी येतात आणि मंगळवार व शनिवारी मंदिरात विशेष गर्दी असते.

सुरत गॅझेटियरनुसार, संग्रामपुरा उपनगर हे एका अनावल ब्राह्मणाने वसवले होते. अनावल ब्राह्मण हा असा समाज आहे जो पारंपारिक पुरोहितांऐवजी जमीनदार म्हणून ओळखला जातो. गॅझेटियरमध्ये असाही उल्लेख आहे की, सुरतचे संस्थापक मानले जाणारे व्यापारी गोपी हे देखील अनावल ब्राह्मण होते. पौराणिक कथांनुसार, भगवान श्रीरामांनी रावणाचा वध केल्यानंतर त्यांना ब्रह्महत्येचे पाप लागले होते. या पापाचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी भगवान श्रीरामांनी अनादीपूर (सध्याचे अनावल) येथे महायज्ञ केला होता. असे मानले जाते की, हा यज्ञ करण्यासाठी हनुमानाने अयोध्येतून ब्राह्मणांना आणले होते. क्षेत्रपाल हनुमान मंदिर हे याच अनावल ब्राह्मणांनी वसवलेल्या संग्रामपुरा वस्तीत स्थित आहे.

लोककथेनुसार, सुमारे ४५० वर्षांपूर्वी सुरत परिसरात मुस्लिम आक्रमणांमुळे अस्थिरता निर्माण झाली होती. १५७३ मध्ये सम्राट अकबराच्या सैन्याने सुरत जिंकले. याच काळात संग्रामपुरात एक तांत्रिक एका ताडाच्या झाडाजवळ कठोर तपश्चर्या करत होता. त्याच्या तीव्र तपस्येमुळे त्याला अलौकिक शक्ती प्राप्त झाल्या होत्या. या सिद्धीचा वापर करून त्याने ते ताडाचे झाड आकाशातून त्याच्या मूळ ठिकाणी नेण्याचा प्रयत्न केला. हा चमत्कार पाहून गूढ विद्येत पारंगत असलेल्या काही ब्राह्मणांनी देवी त्रिपुरी सुंदरी आणि काळभैरवाचे आवाहन केले. त्यांच्या आवाहनामुळे ते झाड जमिनीवर खाली उतरले. या घटनेनंतर, क्षेत्रपाल हनुमान, काळभैरव आणि बटुकभैरव यांच्या दिव्य मूर्ती तिथे प्रकट झाल्या. भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की, क्षेत्रपाल भैरव देवता येथे जमिनीखालील स्वरूपातही अस्तित्वात आहे.

सुरुवातीला हे मंदिर घनदाट जंगलाच्या मध्यभागी होते. सुमारे २५० वर्षांपूर्वी मंदिराचा पहिला जीर्णोद्धार करण्यात आला. कालांतराने, वेळोवेळी मंदिराचे नूतनीकरण केले गेले. पूर्णपणे दगडात बांधलेले सध्याचे मंदिर हे लोखंडाचा वापर न करता केलेल्या वास्तुकलेसाठी प्रसिद्ध आहे, जे त्या काळातील उत्कृष्ट कारागिरीचे दर्शन घडवते.

संग्रामपुरातील एका गजबजलेल्या रस्त्यावर स्थित असलेल्या या मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर एक भव्य कमान आहे, जी एका प्रशस्त अंगणात घेऊन जाते. अंगणात पूजेचे साहित्य आणि नैवेद्य विकणारी अनेक दुकाने आहेत. दगडी फरसबंदी असलेल्या या परिसरात काही महत्त्वाच्या गोष्टी आहेत. उजव्या बाजूला दोन मजली इमारत आहे. डाव्या बाजूला बळियादेव आणि महालक्ष्मीची मंदिरे आहेत. मध्यभागी, एका झाडाखाली शनी देवांसाठी एक चबुतरा आहे, ज्यावर शनी शिला आणि आपल्या वाहनावर (कावळा) आरूढ असलेल्या शनी देवाची छोटी मूर्ती आहे.

मंदिरात मुखमंडप, सभामंडप, गर्भगृह आणि सभामंडपाच्या दोन्ही बाजूंना अतिरिक्त मंडप आहेत. वास्तुकलेच्या वैशिष्ट्यांमध्ये मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृहाच्या शिखरांवर घुमटाकार कळस आहेत. प्रत्येक घुमटावर तीन स्तरांचे कलश आहेत आणि मंदिराच्या पावित्र्याचे प्रतीक असलेला एक उंच ध्वजस्तंभ मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ आहे.

मंदिराच्या गर्भगृहात हनुमान, काळभैरव आणि बटुकभैरव यांच्या स्वयंभू मूर्ती आहेत. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या तिन्ही देवता एकाच दगडातून कोरलेल्या आहेत, जे पाहून भक्त थक्क होतात.

क्षेत्रपाल हनुमान मंदिराच्या अगदी समोर काशी विश्वनाथ महादेव मंदिर आहे, जे दोन मजली इमारतीत भव्यपणे उभे आहे. प्रवेशद्वारातून सात पायऱ्या चढून मंदिरात जाता येते. मंदिराच्या वास्तुकलेत मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृहाचा समावेश आहे. मुखमंडपावर घुमटाकार छोटे शिखर आहे. सभामंडपावर उंच ‘ऊरु-शृंग’ शैलीतील शिखर आहे, ज्याच्या पृष्ठभागावर मुख्य शिखराच्या लहान प्रतिकृती कोरलेल्या आहेत. मंदिराच्या छतावर नक्षीकाम केलेले असून ते मंदिरातील कला आणि सांस्कृतिक वारसा दर्शवते.

सभामंडपात नंदीची पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती आहे. गर्दीचे नियंत्रण करण्यासाठी नंदीच्या मूर्तीभोवती स्टेनलेस स्टीलचे रेलिंग बसवण्यात आले आहे. गर्भगृहातील कोनाड्यांमध्ये हनुमान आणि गणेशाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात शिवलिंग असून त्यावर नागाचे संरक्षक छत्र आहे. त्यावरून चांदीच्या गळंतिकेमधून सतत शिवलिंगावर जलाभिषेक होतो. शिवलिंगाच्या मागे पार्वतीची मूर्ती आहे.

हे मंदिर भक्तांसाठी सकाळी ५ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते. येथे दैनंदिन पूजा, भजन आणि आरती केली जाते. मंगळवार आणि शनिवारी विशेष भजन आणि आरतीचे आयोजन केले जाते. चांद्र पंधरवड्यातील अष्टमीचा दिवस काळभैरवासाठी शुभ मानला जातो, म्हणून दोन्ही अष्टमीला हवन केले जाते. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा आणि मार्गशीर्ष शुद्ध अष्टमीला क्षेत्रपाल भैरवाच्या विशेष पूजेसाठी भक्त गर्दी करतात. या दिवशी येथे अन्नकूट (भव्य मेजवानी) आयोजित केला जातो, त्यानंतर सायंकाळी भजन आणि आरती होते.

हे मंदिर अनेक हिंदू सण उत्साहाने साजरे करते. मार्गशीर्ष कृष्ण अष्टमीला मंदिराचा स्थापना दिवस मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. वर्धापन दिनाच्या उत्सवात विद्वान ब्राह्मणांच्या मंत्रघोषात होणारे धार्मिक यज्ञ-हवन, अन्नकूट महोत्सव (भव्य मेजवानी), विशेष आरती, भजन कार्यक्रम आणि हनुमान चालिसाचे सामूहिक पठण यांचा समावेश असतो. मंदिर परिसरात एक ग्रंथालय आहे, जिथे हिंदू धर्म आणि संस्कृतीशी संबंधित पुस्तकांचा संग्रह उपलब्ध आहे, जो अभ्यागतांना ज्ञान आणि प्रेरणा देतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्टेशनपासून ६ किमी अंतरावर स्थित.
  •  सुरत महानगरपालिका परिवहन बसेस आणि खाजगी वाहनांद्वारे मंदिरात सहज पोहोचता येते.
  •  मंदिराच्या आसपासच्या परिसरात राहण्याची आणि खाण्यापिण्याची विविध सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home