गुप्तेश्वर महादेव मंदिर

पाच पांडव ओवारा, सुरत

सुरतजवळील फुलपाडा गावात स्थित गुप्तेश्वर महादेव मंदिर हे अफाट पौराणिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व असलेले स्थान आहे. स्कंद पुराणात उल्लेख असलेले हे मंदिर भगवान शिवाचे गुप्त निवासस्थान मानले जाते, तर गंगा नदी या परिसरात गुप्तपणे वाहते असे म्हटले जाते. याच कारणामुळे या ठिकाणाला ‘शिव-गंगा गुप्त क्षेत्र’ असेही संबोधले जाते. दंतकथेनुसार, राजा दशरथाचा पुत्र भरत याने येथे शिवलिंगाची स्थापना केली होती. मंदिराच्या जवळच ‘पाच पांडव ओवारा’ आहे, जिथे शेकडो भाविक पितरांच्या तर्पणासाठी येतात.

पौराणिक कथेनुसार, भगवान ब्रह्मदेवाला मूळचे पाच मुखे होती. एके दिवशी, वेद पठण करत असताना त्यांच्या पाचव्या मुखातून निघालेल्या ध्वनीमुळे देवांमध्ये अस्वस्थता निर्माण झाली. रागाच्या भरात भगवान शिवाने आपल्या त्रिशूळाने ब्रह्मदेवाचे पाचवे मस्तक कापले. कथेच्या दुसऱ्या आवृत्तीनुसार, ब्रह्मदेवाच्या पाचव्या मुखाने शिवाचा अपमान केला, ज्यामुळे कालभैरवाची निर्मिती झाली आणि त्यांनी ते अपमानकारक मस्तक कापले. या कृत्यामुळे शिवावर ब्रह्महत्येचे पाप लागले.

तापी महात्म्यानुसार, या पापातून मुक्त होण्यासाठी भगवान शिवाने सहा महिने तपश्चर्या केली. ध्यानादरम्यान त्यांना समजले की, तापी नदीच्या पवित्र पाण्यात स्नान करण्यासाठी गंगा नदी गुप्तपणे वाहत येत आहे. शिवाने गंगेला तिच्या उपस्थितीबद्दल विचारले असता ती म्हणाली, “मी माझ्या पाण्यात स्नान करणाऱ्यांना पवित्र करते, परंतु असे केल्याने मला अस्वस्थ वाटते. माझी शांती पुन्हा मिळवण्यासाठी मी सूर्यपुत्री तापी नदीच्या पवित्र पाण्यात स्नान करते.” हे सांगितल्यानंतर गंगा अदृश्य झाली आणि गुप्त रूपात आपला प्रवास सुरू ठेवला. त्यानंतर शिवाने तापी नदीत स्नान करून पापमुक्त झाले. तेव्हापासून शिव येथे गुप्त रूपात निवास करू लागले, म्हणून या मंदिराला ‘गुप्तेश्वर महादेव’ असे नाव पडले.

तापी महात्म्यात या पवित्र स्थळाबद्दल मुक्तीची आणखी एक कथा सांगितली आहे. एकदा वाराणसीचा राजा गजध्वज याच्याकडून चुकून गोहत्या झाली, ज्यामुळे त्याच्या शरीरात किडे पडले आणि तो गंभीर आजारी पडला. गया आणि यमुना तीरासारख्या अनेक पवित्र स्थळांना भेट देऊनही त्याला आराम मिळाला नाही. निराश होऊन त्याने प्राण त्यागण्याचा निर्णय घेतला. तेव्हा एका ऋषींनी त्याला गुप्तेश्वर महादेवाच्या दर्शनाला जाण्याचा सल्ला दिला. राणीसह मंदिरात पोहोचल्यावर राजाने तेथील पाण्यात स्नान केले, ज्यामुळे तो चमत्कारिकरीत्या बरा झाला. पूर्णपणे बरे झाल्यानंतर राजा आणि राणीने कायमचे मंदिराच्या परिसरात राहण्याचा निर्णय घेतला.

गुजरातमध्ये पेशव्यांची सत्ता असताना त्यांच्या सेनापतींनी गुप्तेश्वर महादेव मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याचे सांगितले जाते. काळाच्या ओघात मंदिराची रचना आणि महत्त्व जपण्यासाठी अनेकदा नूतनीकरण करण्यात आले आहे.

सुरतपासून १० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या मंदिरात एक मोठे अंगण आहे. मंदिराचे शिखर पिरॅमिड आकाराचे आहे, तर सभामंडपाला घुमटाकार छत आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना पारंपारिक वेशभूषा, फेटा आणि तलवार घेतलेल्या द्वारपालांच्या दोन मूर्ती आहेत. त्यांच्या पायाशी सिंहाच्या मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वाराच्या शेजारीच कालभैरवाचे मंदिर आहे, ज्यात चार हात, त्रिशूळ आणि तलवार घेतलेली आणि सोबत कुत्रा असलेली मूर्ती आहे.

मंदिराला तीन प्रवेशद्वारे आहेत, त्यापैकी एक पूर्वेकडे आहे. या पूर्व प्रवेशद्वाराजवळ ‘तापी दर्शन स्थान’ नावाचा संगमरवरी चौथरा आहे. मंदिराच्या आत एका उंच चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती आहे, तर जमिनीवर कासवाची आकृती कोरलेली आहे.

सभामंडपात गणेश, उमा-महेश, बळियादेव, विष्णू, सात घोड्यांच्या रथावर स्वार असलेले सूर्य नारायण, हनुमान, तापी माता आणि गायत्री माता यांसारख्या विविध देवतांची मंदिरे आहेत. सभामंडपाच्या छतावर दशावतारांची चित्रे कोरलेली आहेत.

गर्भगृह प्रशस्त असून त्यात सर्पाचा फणा असलेले शिवलिंग आहे. शिवलिंगावर तांब्याचा कलश टांगलेला असून त्यातून सतत अभिषेक होत असतो. शिवलिंगाच्या मागे एका मोठ्या संगमरवरी मंदिरात पार्वतीची मूर्ती आहे.

मंदिराच्या जवळ तापी नदीच्या काठावर असलेला पाच पांडव ओवारा पांडवांशी संबंधित आहे. त्यांच्या १२ वर्षांच्या वनवासातील शेवटचे वर्ष त्यांनी येथे घालवले असे मानले जाते. याच ठिकाणी त्यांनी कर्णासाठी श्राद्ध विधी केले होते असेही मानले जाते. येथे भगवान श्रीकृष्ण आणि पाच पांडवांच्या मूर्ती आहेत, तसेच गरुडावर आरूढ असलेल्या विष्णूची प्रतिमा आहे.

पांडवांच्या मूर्ती १६ व्या-१७ व्या शतकातील शैलीत अत्यंत बारकाईने कोरलेल्या आहेत. युधिष्ठिराच्या हातात कमळ आहे, अर्जुनाचे लक्ष्य माशावर असल्याचे दाखवले आहे, जे द्रौपदी स्वयंवराची आठवण करून देते, तर त्याच्या शेजारी द्रौपदी हार घेऊन उभी आहे. भीम गदाधारी आहे, तर नकुल आणि सहदेव तलवार आणि चाबूक घेतलेले आहेत. या ऐतिहासिक खुणा तापी नदीच्या पुरापासून वाचवण्यासाठी संरक्षक भिंत बांधण्यात आली आहे.

हे मंदिर तर्पण विधीसाठी अत्यंत पवित्र मानले जाते, ज्यामुळे पूर्वजांना मुक्ती मिळते अशी श्रद्धा आहे. विविध ठिकाणाहून भाविक आपल्या पूर्वजांना श्रद्धांजली अर्पण करण्यासाठी येथे येतात. याशिवाय, मंदिराच्या जवळ असलेल्या धर्मशाळेत कालसर्प दोषासारखे विधीही केले जातात.

मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रम होतात, महाशिवरात्रीला शेकडो भाविक दर्शनासाठी येतात. या उत्सवादरम्यान मोठ्या भक्तीभावाने पूजा, अर्पण आणि प्रार्थना केल्या जातात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सुरतपासून सुमारे १० किमी अंतरावर स्थित
  • सुरत महानगरपालिका बस आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचता येते
  •  जवळच राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे
  •  संपर्क: उपेंद्र मेहता (विश्वस्त), मोबाईल: +९१ ७८७४२ ६९८६८
Back To Home