खोडियार माताजी मंदिर

अडाजण, सुरत, जिल्हा सुरत

गुजरात आणि राजस्थानमध्ये योद्धा देवी म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या खोडियार माताजी भक्तांच्या हृदयात एक विशेष स्थान राखून आहेत. त्यांच्या जन्माशी संबंधित अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत, ज्यापैकी एक त्यांचा उगम सौराष्ट्रातील राजा शिलादित्य तिसरा यांच्या मैत्रक राजवटीच्या काळाशी जोडते. खोडियार माताजींना समर्पित मंदिरे संपूर्ण प्रदेशात आढळतात, ज्यामध्ये सुरतच्या अडाजण येथील हे सुप्रसिद्ध खोडियार माताजी मंदिर समाविष्ट आहे. आकर्षक लाल दगडात बांधलेले हे मंदिर परिसरातील हजारो भक्तांसाठी श्रद्धेचे केंद्र आहे. विशेषतः नवरात्री आणि खोडियार माताजींच्या जन्मोत्सवाच्या वेळी हे मंदिर भाविकांच्या गर्दीने फुलून जाते.
खोडियार माताजी या पारधी, जोगराणा, चारण, राजपूत, वाणी, ब्राह्मण, आहीर, भरवाड, पटेल, भोई गुर्जर, देवी-पूजक (वाघरी) आणि लोहार-सुतार यांसारख्या समाजांच्या कुलदेवी आहेत. एका दंतकथेनुसार, खोडियार माताजी या ऋषी दधीची आणि त्यांच्या पत्नी सुशीला यांच्या कन्या होत्या. दंतकथांनुसार, दधीची हे ‘मधु विद्या’ नावाच्या वैदिक विधीत निष्णात होते, ज्याद्वारे सर्वोच्च स्वर्ग असलेल्या ब्रह्मलोकात सापेक्ष अमरत्व प्राप्त करता येते.

आणखी एका कथनानुसार, खोडियार माताजींचा जन्म इसवी सन ७०० मध्ये भावनगर जिल्ह्यातील रोईशरा गावातील लेउवा पटेल समाजातील मामाया गढवी यांच्या घरी झाला. सौराष्ट्रातील भावनगर या प्रदेशावर प्राचीन काळी राजा शिलादित्य तिसरा सेन यांचे राज्य होते. त्यांच्या कारकिर्दीत, महाराज शिलभद्र हे भावनगरचे शासक होते आणि त्यांचे मामाया गढवी यांच्याशी घनिष्ठ मैत्रीचे संबंध होते, जे समाजात एक प्रतिष्ठित व्यक्ती होते. राजा आणि मामाया यांच्यातील या दृढ संबंधांमुळे राजदरबारातील मंत्र्यांमध्ये मत्सर निर्माण झाला आणि त्यांनी राजा व राणीच्या मनात मामाया यांच्याविरुद्ध विष कालवण्यास सुरुवात केली. राजा त्यांच्या अपप्रचाराला बळी पडला नाही, परंतु राणीने मंत्र्यांच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवण्यास सुरुवात केली.

एके दिवशी, जेव्हा मामाया गढवी राजवाड्यात गेले, तेव्हा द्वारपालाने त्यांना अडवले आणि सांगितले की, अपत्यहीन व्यक्तींना राजवाड्यात प्रवेश निषिद्ध आहे. अपमानित आणि अत्यंत दुःखी होऊन, मामाया घरी परतले आणि त्यांनी अपत्यप्राप्तीसाठी भगवान शिवाची कठोर तपश्चर्या करण्याचा निश्चय केला. त्यांनी कमल पूजा केली आणि जर प्रार्थना पूर्ण झाली नाही तर स्वतःचे बलिदान देण्याचा संकल्प करून भगवान शिवाची मनोभावे प्रार्थना केली. जेव्हा त्यांनी स्वतःला इजा करून घेण्यास सुरुवात केली, तेव्हा भगवान शिव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. मामायांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, शिवाने त्यांना पाताळ लोकात नागराज यांना भेटण्यासाठी नेले. शिवाच्या आशीर्वादाने आणि आज्ञेने, नागराजांनी मामायांना सात कन्या आणि एक पुत्र होण्याचे वरदान दिले. कालांतराने, मामाया आणि त्यांच्या कुटुंबाला सात कन्या – अवध, जोगड, तोगड, बीजबाई, होळबाई, सोसाई आणि जानबाई – आणि मेरखिया नावाचा एक पुत्र झाला.

एके दिवशी, मामाया गढवी यांचा मुलगा मेरखिया घराबाहेर खेळत असताना त्याला एका विषारी सापाने दंश केला. विष वेगाने त्याच्या शरीरात पसरले, ज्यामुळे त्याची त्वचा काळी-निळी पडली आणि तोंडाला फेस आला. गावकऱ्यांनी विष उतरवण्याचे सर्व प्रयत्न करूनही, सर्व उपाय निष्फळ ठरले. अशा वेळी, एका वृद्ध व्यक्तीने सुचवले, “जर कोणी पाताळ लोकातून नागराजांचा अमृत कलश सूर्योदयापूर्वी आणू शकले, तर मेरखियाचे प्राण वाचू शकतात.” हे ऐकून, मामाया गढवी यांची धाकटी मुलगी जानबाई हिने अमृत कलश आणण्यासाठी पाताळ लोकाचा धोकादायक प्रवास करण्याची तयारी दर्शवली.

जानबाई धैर्याने पाताळ लोकात गेल्या आणि त्यांनी नागराजांकडून अमृत कलश मिळवला. मात्र, परतताना त्यांच्या पायाला दुखापत झाली, ज्यामुळे त्यांना चालणे कठीण झाले. त्यांच्या परतण्यास उशीर झाल्यामुळे मामाया गढवी आणि गावकरी अत्यंत चिंतेत होते. पुढे चालणे अशक्य झाल्यामुळे, जानबाई मगरीच्या पाठीवर बसून सुरक्षितपणे घरी पोहोचल्या. त्यांनी मेरखियाला अमृत कलशातील अमृत दिले आणि ते पिताच तो पूर्णपणे बरा झाला. मात्र, दुखापतीमुळे जानबाईंना लंगडेपणा आला, ज्यामुळे त्यांना ‘खोडियार माता’ (खोड म्हणजे लंगडेपणा) हे नाव पडले. मगरीवरील त्यांच्या प्रवासामुळे मगर हे त्यांचे पवित्र वाहन बनले. आज, अनेक भक्त खोडियार माताजींना देवी दुर्गेचा अवतार मानतात आणि मोठ्या भक्तीभावाने त्यांची पूजा करतात.

शंभर वर्षांहून अधिक काळ जुने असलेले खोडियार माताजी मंदिर एका प्रशस्त परिसरात असून त्याला तटबंदी आहे. मंदिराच्या भव्य प्रवेशद्वारावर पारंपारिक वेशभूषेतील रक्षकांचे शिल्प आहे आणि एका आकर्षक कमानीवर त्रिशूळ धारण केलेल्या खोडियार माताजींची मूर्ती आहे. जवळच त्यांच्या सहा बहिणी आणि त्यांचे वाहन मगर यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराचे शिखर कोरीव असून बाहेरील भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये कुबेर, वरुण आणि यम यांसारख्या देवतांच्या मूर्ती आहेत. गुजराती वास्तुकलेत बांधलेल्या या मंदिरात मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह आहे.

गर्भगृहाच्या आत, खोडियार माताजींची सुशोभित मूर्ती त्रिशूळ धारण करून उभी आहे. त्यांच्या बहिणींच्या मूर्तींनी वेढलेली ही मूर्ती सुवर्ण मुकुटाने सुशोभित असून त्यावर छत्र आहे. गर्भगृहाच्या चौथऱ्याखाली त्यांचे वाहन मगर, हरिण आणि कलशाची कोरीव कामे आहेत.

मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात, ज्यामध्ये चैत्र नवरात्री, शारदीय नवरात्री आणि माघ शुक्ल अष्टमीला माताजींचा जन्मोत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. उत्सवात सहभागी होण्यासाठी आसपासच्या भागातून मोठ्या संख्येने भाविक जमतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सुरतपासून ७ किमी अंतरावर स्थित.
  • गुजरात राज्य परिवहन (ST) बसेस आणि सुरत महानगरपालिका परिवहन सेवा मंदिराला विविध ठिकाणांशी जोडतात.
  • जवळच खाण्यापिण्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home