कांटेश्वर मंदिर

कतारगाम, सुरत, जिल्हा सुरत

सुरतच्या कतारगाम विस्तारामध्ये स्थित असलेले कांटेश्वर महादेव मंदिर हे प्राचीन वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. पुराणांनुसार, पूजनीय ऋषी कपिल मुनी यांनी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली होती. या मंदिरात देवी भगवती त्रिशक्ती रूपात विराजमान आहे, जी शक्ती, ज्ञान आणि समृद्धी या दैवी त्रयीचे प्रतिनिधित्व करते. मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे शिवलिंगाचे नैसर्गिक सौंदर्य आणि जवळच असलेला सूर्य कुंड, जो भगवान रामाने निर्माण केला असल्याचे मानले जाते. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की या पवित्र कुंडामधील पाणी प्यायल्याने पूर्वजांना मोक्ष प्राप्त होतो.

हे मंदिर अनेक दंतकथा आणि आख्यायिकांनी वेढलेले आहे. तापी पुराणानुसार, एकेकाळी या ठिकाणी कपिल मुनींचा आश्रम होता. कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर आणि कपिला नावाची गाय दान केल्यानंतर, त्यांनी सूर्यदेवाला प्रसन्न केले, ज्यांनी भाद्रपद कृष्ण षष्ठीच्या दिवशी प्रकट होऊन त्यांना वरदान दिले. कपिल मुनींनी सूर्यदेवाला त्यांच्या आश्रमात राहण्याची विनंती केली. मात्र, सूर्यदेवाने इशारा दिला की त्यांची प्रखर ऊर्जा पृथ्वीचा विनाश करू शकते. हे सोडवण्यासाठी, सूर्यदेवाने भगवान शिवाला आवाहन केले, ज्यांनी सूर्याची प्रखर ऊर्जा स्वतःमध्ये सामावून घेतली. त्यानंतर, कपिल मुनींनी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली आणि हे दैवत ‘सूर्यरूपम महेश’ (सूर्याच्या रूपात शिव) म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

आणखी एका आख्यायिकेनुसार, हा परिसर एकेकाळी काटेरी झुडपांनी भरलेले घनदाट जंगल होता. गुराखी अनेकदा आपली जनावरे येथे चरायला आणत असत. एक गाय सतत एका विशिष्ट ठिकाणी आपले दूध रिकामे करायची आणि घरी गेल्यावर दूध देत नसे. कुतूहलापोटी, तिच्या मालकाने तिचा पाठलाग केला आणि पाहिले की ती गाय जंगलातील एका लपलेल्या जागेवर दूध अर्पण करत आहे. जसा तो जवळ गेला, तशी जमीन खचली आणि एक दिव्य शिवलिंग प्रकट झाले. शिवलिंग काटेरी जंगलात सापडल्यामुळे, त्याचे नाव ‘कांटेश्वर महादेव’ (गुजराती भाषेत ‘कांतर’ म्हणजे काटे) ठेवण्यात आले. जरी याचे नेमके ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नसले तरी, हे मंदिर किमान ७०० वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते.

या प्रदेशात शिवाची पाच मंदिरे आहेत, ज्यांची नावे ‘क’ अक्षरापासून सुरू होतात: कांटेश्वर (सुरत), केदारनाथ (बडोली), कदंबेश्वर (बालपूर), कांकेश्वर (कणव) आणि कपिलेश्वर (नवसारी). भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की ही मंदिरे भगवान शिवाच्या पाच भावंडांच्या रूपांचे प्रतिनिधित्व करतात, जे श्रावण महिन्यात कांटेश्वर मंदिरात आध्यात्मिकरित्या एकत्र येतात.

नारायण नगर सोसायटीमध्ये स्थित असलेल्या या मंदिराच्या डाव्या बाजूला सूर्य कुंड आहे. आख्यायिकेनुसार, या पवित्र सूर्य कुंडाचा उगम कपिल मुनींशी संबंधित आहे, ज्यांनी या ठिकाणी इतर ऋषींसह भगवान विष्णूची पूजा केली होती. वनवासाच्या काळात, भगवान राम आणि लक्ष्मण या परिसरात आले होते. कपिल मुनींनी त्यांना पाण्याच्या कमतरतेमुळे होणाऱ्या त्रासाबद्दल सांगितले, ज्यामुळे त्यांच्या आध्यात्मिक कार्यात अडथळा येत होता, आणि त्यांनी भगवान रामाला त्यांच्या विधींसाठी पाण्याचा स्रोत निर्माण करण्याची विनंती केली. या विनंतीला मान देऊन, भगवान रामाने जवळच एका ठिकाणी बाण मारला, ज्यामुळे पाण्याचा प्रवाह निर्माण झाला. मात्र, हा प्रवाह वरच्या दिशेने वाहत असल्याने, तो पूजेसाठी अयोग्य मानला गेला. कपिल मुनींच्या पुढील विनंतीवरून, भगवान रामाने जवळचा एक दगड उपटून काढला, ज्यामुळे पाणी साठवण्यासाठी एक कुंड तयार झाले. ज्या कुंडात दररोज सूर्याची पहिली किरणे पडतात, ते ‘सूर्य कुंड’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. नंतर या कुंडापर्यंत पोहोचण्यासाठी पायऱ्या बांधण्यात आल्या.

सूर्य कुंडाच्या वरच्या बाजूला विविध देवता, ऋषी आणि संतांची छोटी मंदिरे आहेत. कुंडाच्या शेजारीच भव्य मंदिर वास्तू उभी आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारासमोर एक मोठा दीपस्तंभ आहे, जो उत्सवाच्या वेळी उजळला जातो आणि एक विलोभनीय दृश्य निर्माण करतो.

कांटेश्वर मंदिराची नागर शैलीतील वास्तुकला उत्तराखंडमधील केदारनाथ मंदिरासारखी आहे. मंदिरात बारकाईने कोरीव काम केलेली शिखरे आणि उपशिखरे आहेत, ज्यांच्या शिखरावर ध्वज फडकत असतात. मुख्य शिखराच्या वर सूर्य नारायणाची भव्य मूर्ती आहे. मंदिरात एक भव्य प्रवेशद्वार आहे, जिथे नंदीवर आरूढ असलेल्या भगवान शिवाची मूर्ती ठळकपणे दिसते. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी पायऱ्या चढताना, दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती तुमचे स्वागत करतात.

मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये तीन मुख्य विभाग आहेत: मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह. सभामंडपाचे प्रवेशद्वार पाने आणि फळांच्या नक्षीकाम असलेल्या बारकाईने कोरलेल्या द्वारस्तंभांनी सजलेले आहे. एका खांबावर कार्तिकेयाची (युद्धाचा देव) मूर्ती आहे, तर दुसऱ्या खांबावर गजाननाची (भगवान गणेश) मूर्ती आहे. प्रवेशद्वाराच्या मंदारकावर (उंबरठा) कीर्तिमुख आणि अर्धचंद्रशिला कोरलेली आहे.

सभामंडप प्रशस्त आणि भव्य असून तो बारकाईने कोरलेल्या खांबांवर आधारलेला आहे. छतावर सात घोड्यांच्या रथावर आरूढ असलेल्या सूर्य नारायणाचे चित्र आणि भगवान शिवाच्या विविध लीलांचे चित्रण करणारी चैतन्यमय चित्रे आहेत. सभामंडपाच्या भिंतींच्या बाजूला गणेश, ब्रह्मा, सूर्य नारायण, हनुमान, विष्णू आणि कपिल मुनी यांसारख्या देवतांच्या मूर्ती असलेली छोटी मंदिरे आहेत.

सभामंडपाच्या मध्यभागी, गर्भगृहाच्या समोर, एका उंच चबुतऱ्यावर नंदीची (भगवान शिवाचे वाहन) एक मोठी, सुंदर कोरीव संगमरवरी मूर्ती आहे. ही मांडणी आणि रचना भाविकांसाठी एक पवित्र आणि विस्मयकारक वातावरण निर्माण करते.

मंदिराचे गर्भगृह इतर बहुतेक शिव मंदिरांच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या मोठे आहे. त्याचे दरवाजाचे फ्रेम दगडी असून ते दुहेरी शाफ्ट डिझाइनचे आहे. दरवाजाचे खांब वैष्णव द्वारपालांच्या (भगवान विष्णूचे रक्षक) शिल्पांनी सजलेले आहेत. यापैकी एका मूर्तीच्या हातात धनुष्य असून कपाळावर वैष्णव टिळक (चिन्ह) आहे. मंदारकावर (उंबरठा) कीर्तिमुखे आणि अर्धचंद्रशिला कोरलेली आहे, तर प्रवेशद्वाराच्या वरच्या चौकटीवर भगवान गणेशाची सुंदर कोरीव मूर्ती ठळकपणे दिसते.

गर्भगृहाच्या आत रुंद आणि नक्षीदार खांब आहेत, ज्यांच्या वरच्या भागात कलशाकृती शिखरे आहेत. गर्भगृहाच्या मध्यभागी पवित्र पाताळलिंग असून ते सुवर्णवेष्टित असलेल्या एका लहान, चौरस खड्ड्यात विराजमान आहे. शिवलिंगाच्या चारही बाजूंना स्टेनलेस स्टीलचे कठडे असून त्या कठड्यांच्या खांबांवर आरसे बसवलेले आहेत. या रचनेमुळे लांब उभे राहिलेल्या भाविकांना शिवलिंगाचे स्पष्ट दर्शन घडते. शिवलिंगाच्या वर पाच थरांचे धातूचे छत्र आहे. शिवलिंगाच्या मागील भिंतीवर अत्यंत नक्षीदार सुवर्ण मखर असून त्यात माता पार्वतीची उभी मूर्ती विराजमान आहे, ज्यामुळे गर्भगृहाची शोभा अधिकच दिव्य आणि भव्य वाटते.

मंदिर परिसरात कुबेर भंडारी महादेव आणि संतोषी माता यांची छोटी मंदिरेही आहेत. सूर्यकुंडाजवळ १२ लहान ज्योतिर्लिंग मंदिरे आहेत, जिथे भाविकांना एकाच ठिकाणी सर्व ज्योतिर्लिंगांचे दर्शन घेण्याची संधी मिळते.

१९४७ च्या सुमारास, नृसिंहगिरी नावाच्या संतांनी मंदिरात एक पवित्र त्रिशूळ स्थापित केले. असे मानले जाते की या त्रिशूळाची तीन टोके सरस्वती, लक्ष्मी आणि काली यांच्या शक्तींचे प्रतीक आहेत. हे त्रिशूळ जमिनीखाली ५१ फूट खोलवर असल्याचे सांगितले जाते. जरी शिवलिंग आणि त्रिशूळ वेगवेगळ्या ठिकाणी असले, तरी ते एका सरळ रेषेत आहेत, जे आध्यात्मिक संबंध दर्शवते. मंदिर दर्शनासाठी सकाळी ५ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते, तर सोमवार, प्रदोष आणि पुरुषोत्तम मास (अधिक मास) दरम्यान दर्शनाच्या वेळेत वाढ केली जाते. पूजेमध्ये पंचवक्त्र पूजेचा समावेश आहे, जी शिवाच्या पाच मुखांचा सन्मान करणारी विधी आहे: सद्योजात, वामदेव, तत्पुरुष, अघोर आणि ईशान. शिवलिंगाला गंगाजलाने अभिषेक केला जातो, पवित्र भस्म, लाल आणि पिवळा चंदन लेप लावला जातो आणि चांदीची पाने, फुले व विड्याच्या पानांनी सजवले जाते. चांदीचा मुखवटा या सजावटीला पूर्णत्व देतो, ज्यामुळे लांबून लांबून भाविक दर्शनासाठी येतात.

महाशिवरात्री हा मुख्य उत्सव असून यादिवशी भव्य मिरवणुका आणि सामुदायिक भोजनाचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यात मंदिर दर्शनासाठी २४/७ खुले असते. शिवपुराण वाचनासारख्या धार्मिक प्रवचनांमुळे हजारो भाविक आकर्षित होतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सुरतपासून ९ किमी अंतरावर स्थित.
  • सार्वजनिक बसेस आणि खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध.
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय: +९१ ९८२५५०८८६७,
    +९१ ९०९९१३७०५२
Back To Home