उमिया माता मंदिर

उमिया धाम, सुरत, तालुका सुरत, जिल्हा सुरत

सुरतमधील वराछा रोडवर स्थित भव्य उमिया माता मंदिर हे स्थापत्यशास्त्राचा एक चमत्कार असून कडवा पाटीदार समाजासाठी एक अत्यंत पूजनीय तीर्थक्षेत्र आहे, जे उमिया मातेला आपली कुलदेवी मानतात. हे मंदिर लाखो भाविक आणि पर्यटकांना आकर्षित करते. शारदीय नवरात्री उत्सवादरम्यान, हे मंदिर उत्साहाचे केंद्र बनते, जिथे दररोज हजारो भाविक एकत्र येतात. मंदिराच्या विस्तीर्ण प्रांगणात सादर होणारा गरबा आणि आठव्या दिवशी, म्हणजेच महाअष्टमीला होणारी महाआरती ही या उत्सवाची मुख्य आकर्षणे आहेत.

उमिया माता यांना पार्वतीचे एक रूप मानले जाते, ज्यांना ‘उमा’ या नावानेही ओळखले जाते. पौराणिक कथेनुसार, अग्नीकुंडात प्रवेश करण्यापूर्वी सतीने अशी इच्छा व्यक्त केली होती की, पुढच्या जन्मी भगवान शिव पुन्हा तिचे पती असावेत. राजा हिमवान यांची कन्या उमा म्हणून पुनर्जन्म घेतल्यानंतर, तिने कठोर तपश्चर्या केली आणि शेवटी शिवाशी विवाह केला. विवाहानंतर, उमा यांची उमिया माता म्हणून पूजा केली जाऊ लागली आणि त्यांना अन्नपूर्णा (अन्नाची देवी) यांचा अवतार मानले गेले. असे मानले जाते की, सीता माताही दररोज उमिया मातेची पूजा करत असत. राजा जनकांच्या राजवाड्याच्या बागेत उमिया मातेचे एक मंदिर होते. स्वयंवराच्या वेळी, सीता माता मंदिरात प्रार्थना करण्यासाठी या बागेत आल्या होत्या. तिथेच त्यांना पहिल्यांदा भगवान रामांचे दर्शन झाले. अत्यंत भावूक होऊन त्यांनी उमिया मातेकडे प्रार्थना केली आणि राम आपले पती व्हावेत, अशी इच्छा व्यक्त केली. देवीने त्यांना आशीर्वाद दिला आणि परिणामी, सीता मातेची मनातील इच्छा पूर्ण झाली, ज्यामुळे त्यांचा भगवान रामांशी विवाह झाला. पृथ्वीवरून प्रस्थान करण्यापूर्वी, सीता मातेने आपले पुत्र लव आणि कुश यांना उमिया मातेच्या स्वाधीन केले. त्यानंतर, त्यांनी आणि त्यांच्या वंशजांनी देवीची कुलदेवी म्हणून पूजा केली.

उमिया माता या जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असलेल्या कडवा पाटीदार समाजाच्या मुख्य देवता आहेत. ऐतिहासिक नोंदींनुसार या समाजाची मुळे सिंधू संस्कृतीशी जोडलेली असून, ते प्रामुख्याने शेतकरी असलेल्या कुर्मी क्षत्रियांपासून विकसित झाले आहेत. १००० च्या सुमारास, परकीय आक्रमणांमुळे काही कुर्मी पंजाबमधून उत्तर गुजरातमधील उंझा येथे स्थलांतरित झाले. पंजाबच्या कराड प्रदेशातून आलेल्यांना ‘कडवा कुर्मी’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले आणि कालांतराने हे नाव ‘कडवा पाटीदार’ असे झाले. उंझा येथील त्यांच्या आगमनाने उमिया माता त्यांच्या कुलदेवी म्हणून प्रस्थापित झाल्या. आज, अहमदाबादमध्ये उमिया मातेचे एक भव्य मंदिर उभारले जात आहे, ज्याचा अंदाजित खर्च १,५०० कोटी रुपये आहे. सुरत मंदिर १९८३ मध्ये उमिया परिवार ट्रस्टद्वारे स्थापन करण्यात आले होते, ज्यासाठी राजस्थानमधून वाळूचा दगड आणि कारागीर आणले गेले होते.

१३२ फूट लांब, ८५ फूट रुंद आणि ७१ फूट उंच, १६.५ फूट उंच ध्वजस्तंभ आणि ६२ नक्षीदार खांब असलेले हे मंदिर पारंपारिक गुजराती स्थापत्यशैलीचे दर्शन घडवते. मंदिर संकुलाला उंच संरक्षक भिंत असून, राजवाड्यांची आठवण करून देणारे एक भव्य आणि सुशोभित प्रवेशद्वार आहे. खांबांवर द्वारसेविकांच्या उठावदार शिल्पांसह विस्तृत कोरीव काम केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या बाजूला भगवान गणेशासह रिद्धी-सिद्धीच्या मूर्ती आहेत. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना लहान प्रवेशद्वारे आहेत. या प्रवेशद्वारांच्या वरच्या छतावर पद्मासनात बसलेल्या आणि अभय मुद्रेत असलेल्या देवीची सुंदर मूर्ती आहे. या मूर्तीजवळच राजहंस आणि मोरांचे उत्कृष्ट कोरीव काम मंदिराच्या सौंदर्यात भर घालते.

मंदिराचे प्रांगण पूर्णपणे संगमरवरी फरशीने बनवलेले असून ते अधिक भव्य दिसते. समोरच उमिया मातेचे दुमजली मंदिर आहे. तळमजल्यावर मध्यभागी राधा-कृष्ण मंदिर आहे. या मंदिरात एक मुखमंडप असून, समोर मोकळी जागा आहे जी भव्य सभामंडपाकडे जाते. सभामंडपाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत, ज्यांच्या चौकटींवर उत्कृष्ट कोरीव काम केलेले आहे. मंदिराच्या खांबांवर द्वारसेविकांच्या सुंदर मूर्ती कोरलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना मोठे सुवर्णदंड आहेत. दरवाजाच्या चौकटीच्या वरच्या भिंतीवर एक भव्य चित्र असून, त्यात गोपींसोबत विविध रासलीला मुद्रेतील कृष्ण दर्शविले आहेत.

गर्भगृहाच्या आत, एका उंच आणि नक्षीदार पीठावर राधा-कृष्णाची मुख्य मूर्ती आहे, ज्यांच्या एका बाजूला उमिया माता आणि दुसऱ्या बाजूला बाळकृष्ण विराजमान आहेत, ज्यामुळे हे दिव्य रूप पूर्ण होते.

राधा-कृष्ण मंदिराच्या मुखमंडपाच्या दोन्ही बाजूंना ३२ पायऱ्यांचे उंच जिने आहेत, जे उमिया माता मंदिराच्या मुख्य मुखमंडपाकडे जातात. या हॉलमध्ये, एका उंच चौथऱ्यावर शक्ती आणि दैवीपणाचे प्रतीक असलेला सिंहाचा भव्य पुतळा आहे.

मंदिराच्या सभामंडपाला तीन उत्कृष्ट कोरीव प्रवेशद्वारे आहेत. या प्रवेशद्वारांच्या खाली द्वारपाल रक्षक म्हणून तैनात आहेत, तर दरवाजाच्या चौकटीवरील ललाटबिंबावर भगवान गणेशाची सुंदर मूर्ती कोरलेली आहे.

सभामंडपाकडे जाणारे दरवाजाचे पटल चांदीच्या पत्र्याने मढवलेले असून त्यावर देवीच्या विविध रूपांचे तपशीलवार कोरीव काम आहे. सभामंडपाचे खांब भव्य आणि नक्षीदार असून त्यांच्या वरच्या टोकावर सुरसुंदरींच्या मोहक मूर्ती आहेत. छतावरही सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे.

सभामंडपाला दोन्ही बाजूंना अतिरिक्त प्रवेशद्वारे आहेत, जी लगतच्या मुखमंडपांकडे जातात. प्रत्येक मुखमंडपावर पिरॅमिड आकाराची शिखरे आहेत, जी स्थापत्य सौंदर्य आणि आध्यात्मिक महत्त्व यांचा मेळ घालतात.

मंदिराचे गर्भगृह सभामंडपाशी प्रदक्षिणा मार्गाने जोडलेले आहे, ज्यामुळे भाविकांना पवित्र प्रदक्षिणा घालता येते. बाहेरील भिंतींच्या गर्भगृह आणि सभामंडपात देवीच्या विविध रूपांची शिल्पे आहेत, ज्यामध्ये कालरात्री, कात्यायनी, स्कंदमाता, ब्रह्मचारिणी, कूष्माण्डा, चंद्रघंटा आणि शैलपुत्री यांचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, येथे भगवान गणेशाची मूर्ती विराजमान आहे, जी शुभता आणि विघ्नहर्ता असल्याचे प्रतीक आहे.

गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर ललाटबिंबावर गणेश मूर्ती कोरलेली आहे. गर्भगृहाच्या आत, नंदीवर (भगवान शिवाचे वाहन) विराजमान असलेल्या देवीची एक अतिशय सुंदर संगमरवरी मूर्ती आहे, जी अत्यंत नक्षीदार आणि सुवर्णजडित मखरात स्थित आहे. उमिया मातेची मूर्ती सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली असून देवीच्या हातात तलवार, ढाल, चक्र, त्रिशूळ आणि इतर दिव्य शस्त्रे आहेत. एका हातात कमळाचे फूल आहे, तर दुसरा हात अभय मुद्रेत आशीर्वाद देत आहे. तिच्या मस्तकावर सुवर्ण मुकुट आहे आणि मूर्तीच्या मागे असलेल्या प्रभामंडळावर उत्कृष्ट नक्षीकाम केलेले आहे. देवीच्या दोन्ही बाजूंना सोन्याचा मुलामा दिलेले हत्तींचे पुतळे आहेत, जे गर्भगृहाची पवित्रता आणि भव्यता अधिक वाढवतात.

मंदिर परिसरात, मुख्य मंदिराच्या डाव्या बाजूला भगवान शिवाला समर्पित उमेश्वर महादेव मंदिर आहे. जवळच भगवान हनुमान आणि शीतलादेवी यांची मंदिरे आहेत, जी मंदिराची आध्यात्मिक विविधता दर्शवतात. परिसरात यज्ञशाळा, भोजनशाळा आणि ट्रस्टचे प्रशासकीय कार्यालय देखील आहे, ज्यामुळे भाविक आणि पर्यटकांसाठी सर्व सुविधा उपलब्ध आहेत.

या मंदिरात दैनंदिन विधी पहाटे ५:०० वाजता सुरू होतात, सकाळी ६:३० वाजता मंगला आरती होते, त्यानंतर ७:१५ वाजता बाळभोग आणि ११:२५ वाजता राजभोग अर्पण केला जातो. भाविक संध्या आरती आणि शयन आरतीमध्ये सहभागी होऊ शकतात. दररोज देवीला विशिष्ट रंगांच्या साड्या नेसवल्या जातात – सोमवार: पांढरा, मंगळवार: लाल, बुधवार: हिरवा, गुरुवार: पिवळा, शुक्रवार: पांढरा, शनिवार: आकाशी आणि रविवार: लाल.

मंदिरात नवरात्री, वसंत पंचमी, अन्नकूट उत्सव आणि देवीचा प्रगट दिन मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. नवरात्री दरम्यान, मंदिर एक सांस्कृतिक केंद्र बनते, जिथे महिला पारंपरिक दिवे घेऊन गरबा नृत्य करतात. महाअष्टमीच्या दिवशी, ३०,००० हून अधिक भाविक केवळ भक्तीच्या दिव्यांच्या प्रकाशात होणाऱ्या भव्य महाआरतीसाठी एकत्र येतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर स्थित.
  • गुजरात राज्य परिवहन (GSRTC) च्या नियमित बसेस आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.
  •  निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  मंदिर कार्यालय संपर्क: +९१ २६१ २५४५०५१
Back To Home