स्वयंप्रकट हनुमान मंदिर

कपासी, तालुका ओलपाड, जिल्हा सुरत

कपासी गावातील स्वयंप्रकट महावीर हनुमान मंदिर हे पौराणिक महत्त्व असलेले एक श्रद्धास्थान आहे. असे म्हटले जाते की, जवळच असलेल्या सरस गावातील सिद्धेश्वर मंदिरात प्रभू श्रीरामांचा यज्ञ सुरू असताना, त्याचे रक्षण करण्यासाठी हनुमानजी या गावातील एका टेकडीवर विराजमान झाले होते. आख्यायिकेनुसार, येथे स्वयंभू हनुमान दगडी मूर्तीच्या रूपात वास करतात, जे भक्तांचे रक्षण करतात आणि त्यांची दुःखे दूर करतात. याच श्रद्धेपोटी हजारो भाविक नवस फेडण्यासाठी या मंदिराला भेट देतात.

पौराणिक कथेनुसार, भगवान रामाने रावणाचा वध केल्यानंतर, कपसीपासून सुमारे २ कि.मी. अंतरावर असलेल्या सरस येथील सिद्धनाथ महादेव मंदिरात यज्ञ करून ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्त होण्याचा निर्णय घेतला. विधीपूर्वी, रामाची भेट त्या परिसरात तपश्चर्या करत असलेल्या गोकर्ण ऋषींशी झाली आणि त्यांनी त्यांना काहीतरी भेट देण्याची इच्छा व्यक्त केली. सांसारिक इच्छांचा त्याग केलेल्या गोकर्ण ऋषींनी ती भेट नाकारली, परंतु त्यांनी रामाला यज्ञ संपन्न करण्यासाठी काशीतील गंगा तीरावरून ब्राह्मणांना आमंत्रित करण्याचा सल्ला दिला.

त्या वेळी, हनुमान कपासी गावातील एका टेकडीवर ध्यान करत होते. रामाची इच्छा समजताच, हनुमान वेगाने काशीला गेले आणि त्यांनी ब्राह्मणांना आमंत्रित केले. मात्र, ब्राह्मणांनी यज्ञ करण्यास नकार दिला. पवित्र गंगेत स्नान केल्याशिवाय नाही. त्यांना आश्वस्त करत की ते सरस येथे गंगेत स्नान करू शकतील, हनुमानाने १८,००० ब्राह्मणांना आपल्या खांद्यावर वाहून सिद्धेश्वर महादेव मंदिरात नेले. त्यांची अट पूर्ण करण्यासाठी, भगवान रामांनी जमिनीवर बाण मारून रामकुंड निर्माण केले, ज्यामुळे गंगेचे पाणी प्रकट झाले. त्यानंतर, विधीसाठी पवित्र पाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी बाणकुंड नावाचा आणखी एक जलस्रोत निर्माण केला.

ब्राह्मणांचे रक्षण करण्यासाठी आणि विधीमध्ये राक्षसांकडून कोणताही अडथळा येऊ नये याची खात्री करण्यासाठी, हनुमानजी कपासीला परतले आणि त्यांनी टेकडीवर आपले स्थान ग्रहण केले. तिथे, ते पाषाण मूर्तीच्या रूपात स्वयंभू प्रकट झाले. ही कथा स्कंद पुराणाच्या तापी खंडात आणि तापी पुराणाच्या ७१ व्या अध्यायात नमूद केलेली आहे.

सुरतपासून ३० कि.मी. अंतरावर वसलेल्या कपासी गावाला हे नाव हनुमान अष्टकात उल्लेखिलेल्या हनुमानाचे नाव ‘कपिसूर’ वरून पडले आहे. हनुमान अष्टकातील खालील श्लोकात ‘कपिसूर’ या नावाचा संदर्भ येतो:

‘लाल देह लाली लसे, अरु धरी लाल लंगूर,
वज्र देह दानव दलन, जय जय जय कपिसूर।’

हा श्लोक हनुमानाची स्तुती करतो, ज्यामध्ये त्यांच्या तेजस्वी लाल रंगाच्या शरीराचे, लाल शेपटीचे, वज्रासारख्या कणखर शरीराचे आणि राक्षसांचा नाश करण्याच्या अतुलनीय पराक्रमाचे वर्णन केले आहे. शेवटी त्यांना ‘कपिसूर’ (वानरांचा स्वामी) म्हणून संबोधून वंदन केले आहे. एका शांत टेकडीवर वसलेल्या या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी १८ पायऱ्यांचा एक रुंद मार्ग आहे. पायऱ्यांच्या पायथ्याशी गांधीजींच्या ‘तीन माकडांची’ शिल्पे आहेत, जी ‘वाईट पाहू नका’, ‘वाईट ऐकू नका’ आणि ‘वाईट बोलू नका’ याचे प्रतीक आहेत.

मंदिर परिसरात एक शांत अंगण असून तिथे हिरवीगार झाडे आणि अभ्यागतांसाठी बाके आहेत. मंदिराच्या आवारातून २ कि.मी. अंतरावर असलेले सिद्धनाथ महादेव मंदिराचे शिखर स्पष्ट दिसते.

मंदिराची रचना साधी पण मोहक असून तिला गडद केशरी रंग देण्यात आला आहे. यात मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. दर्शनी भागातील ओसरीवर पॅगोडाच्या आकाराचे शिखर आहे, तर सभामंडपावर घुमट आहे. मुख्य गर्भगृहात एक उंच शिखर आणि त्याच्या बाजूंना शोभून दिसणारी लहान शिखरे (उरःशृंगे).

चार नक्षीदार गोलाकार खांब पुढच्या ओसरीला आधार देतात. सभा मंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या वर हनुमानाच्या मुखाचे कोरीव शिल्प आहे. हा मंडप बंदिस्त असून प्रवेशासाठी तीन दरवाजे आहेत. गर्भगृहात हनुमानाची स्वयंभू पाषाणमूर्ती आहे. मूर्तीच्या बाजूला एक मोठी गदा आहे, ज्यावर चांदीचा मुलामा चढवलेला आहे. मूर्तीच्या मागे, एका उंच चौथऱ्यावर राम, लक्ष्मण आणि सीतेच्या संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहेत. गर्भगृहाच्या डाव्या बाजूला भगवान गणेशाचे मंदिर आहे आणि उजव्या बाजूला पूजनीय संत जलाराम बापा यांचे मंदिर आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर लहान कोनाडे आहेत, ज्यामध्ये इंद्र, यम आणि वरुण यांसारख्या देवतांच्या मूर्ती आहेत.

हे मंदिर दर्शनासाठी दररोज सकाळी ६ ते संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत खुले असते. सकाळी ६:३० वाजता काकड आरती होते आणि स्थानिक रहिवाशांच्या सोयीनुसार संध्याकाळची आरती आयोजित केली जाते. भाविक नियमितपणे मंदिराला भेट देतात, तर मंगळवार आणि शनिवारी गर्दी अधिक असते. अनेक भाविक आपल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी नवस करतात, ज्याला स्थानिक भाषेत ‘बाधा घेणे’ असे म्हणतात.

येथे साजऱ्या केल्या जाणाऱ्या प्रमुख उत्सवांमध्ये राम नवमी आणि हनुमान जयंती यांचा समावेश आहे, जे अत्यंत भक्तीभावाने साजरे केले जातात. मंदिराचा वर्धापन दिन हनुमान जयंतीच्या दिवशी साजरा केला जातो.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • ओळपाडपासून १२ किमी आणि सुरतपासून ३० किमी अंतरावर स्थित.
  • ओळपाड येथून राज्य परिवहन (एसटी) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  • मंदिराच्या परिसरात राहण्याची आणि खाण्यापिण्याची सोय उपलब्ध नाही.
Back To Home