खुंटाई माता मंदिर

ओलपाड, तालुका ओलपाड, जिल्हा सुरत

सुरत जिल्ह्यातील ओलपाड आणि हाथीसा गावांच्या दरम्यान स्थित असलेले खुंटाई माता मंदिर हे हाथीखान्याचे (गजशाळा) रक्षणकर्ती मानल्या जाणाऱ्या खुंटाई मातेला समर्पित एक ऐतिहासिक तीर्थक्षेत्र आहे. या मंदिराला हे नाव देवतेच्या हत्तींच्या खुंट्यांचे (गुजरातीत ‘खुंटा’ म्हणजे खुंट किंवा मेढ) रक्षण करण्याच्या कार्यामुळे मिळाले आहे. भाविकांचा असा विश्वास आहे कि हे पवित्र स्थान भक्तीभावाने देवीची पूजा करणाऱ्या निपुत्रिक दांपत्यांच्या मनोकामना पूर्ण करते आणि त्यांना संतती प्रदान करते. नवरात्रोत्सवादरम्यान हे मंदिर मोठ्या संख्येने भाविकांना आकर्षित करते.

या मंदिराचा इतिहास १७५४ मधील गायकवाड घराण्याच्या राजवटीपर्यंत मागे जातो. पेशव्यांच्या काळात गुजरातचे स्वतंत्र शासक बनलेले दामाजी गायकवाड यांनी आज ‘हाथीसा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रदेशात एक मोठा हाथीखाना स्थापन केला होता. या छावणीच्या रक्षणासाठी खुंटाई मातेची मूर्ती स्थापित करण्यात आली होती. काळाच्या ओघात या देवीला नंदका माता आणि घर्धा माता यांसारख्या इतर नावांनीही ओळखले जाऊ लागले. सुरुवातीला या मंदिराची देखभाल ब्राह्मण पुजारी करत असत, त्यानंतर पारेख कुटुंबाने ती सांभाळली. वर्ष १९५२ पासून, जीर्णोद्धारा पश्चात खुंटाई माताजी ट्रस्ट या मंदिराचा कारभार पाहत आहे.

एका तलावाजवळ शांत, रमणीय परिसरामध्ये वसलेल्या या मंदिराचे प्रांगण फरशांनी पक्के केलेले आणि हिरवळीने नटलेले विस्तीर्ण आहे. मंदिराची वास्तुकला लक्षणीय आहे, ज्यामध्ये एक प्रशस्त, खुला सभामंडप आणि त्याच्या मध्यभागी गर्भगृह आहे. मंदिराला दोन अलंकृत शिखरे आहेत, जी सुवर्ण नक्षीकामासह लख्ख पांढऱ्या रंगाने रंगवलेली आहेत. उरुशृंगा शैलीत डिझाइन केलेल्या या शिखरांवर मुख्य संरचनेच्या वर लहान शिखरांच्या प्रतिकृती आहेत, ज्यामुळे पर्वतरांगेचा भास होतो. शिखरांच्या सभोवती विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती असलेली लहान देवकोष्ठे (खिडक्या/आले) आहेत.

सभामंडपाच्या कमानी प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना उन्नत मंचावर वाघाचे शिल्पे आहेत, आणि कमानीच्या मध्यभागी सिंहाचे मुख आहे. गर्भगर्हाचे प्रवेशद्वार हे रुंद लाकडी दार आहे, तर गर्भगृहाच्या भिंती पांढऱ्या संगमरवरी लाद्यांनी मढवलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला गणपतीच्या मूर्ती असलेली देवळी आहे, आणि उजव्या बाजूला हनुमानाची मूर्ती असलेली देवळी आहे.

गर्भगृहाच्या आत, एका देखण्या संगमरवरी मंदिरात वाघावर आरढ झालेल्या खुंटाई मातेची मूर्ती विराजमान आहे. चांदीचे मुखवटे आणि सोन्याचा मुकुट यांनी सुशोभित केलेली ही मूर्ती सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी नटलेली आहे. मूर्तीच्या वर चांदीचे छत्र आहे. मुख्य मूर्तीजवळ डाव्या बाजूला काळभैरवाच्या काळ्या पाषाणाच्या मूर्ती आणि उजव्या बाजूला बटुक भैरवाची पांढरी मूर्ती आहे. जवळच जमिनीवर एक छोटे शिवलिंग ठेवले आहे.

गर्भगृहाला लागून असलेल्या एका देवळीत चांदीचा मुखवटा धारण केलेली कुंती मातेची मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना मोराच्या पिसांचा गुच्छ शोभून दिसतो. गर्भगृहाच्या भिंतींवर मंदिराचे माहात्म्य सांगणाऱ्या पाट्या तसेच मंदिराची जुनी छायाचित्रे लावलेली आहेत. मंदिर परिसरात गोशाळा आणि लहान मुलांसाठी एक छोटे उद्यानाचाही समावेश आहे.

खुंटाई माता ही आपल्या भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारी देवी म्हणून पूजली जाते. दुपारी १२:०० ते दुपारी ३:०० वाजेपर्यंतची वेळ सोडल्यास, मंदिर दिवसभर दर्शनासाठी खुले असते. येथे नियमित विधी आणि नैवेद्य अर्पण केले जातात, तसेच वर्षभर विविध उत्सव आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

फेब्रुवारी महिन्यातील वार्षिक पाटमोत्सव (वर्धापन दिन) नवचंडी यज्ञ आणि इतर धार्मिक अनुष्ठानांसह मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या कार्यक्रमादरम्यान भाविकांना महाप्रसाद वाटला जातो. या दिवशी एक भव्य मिरवणूकही काढली जाते, ज्यामध्ये हजारो भाविक सहभागी होतात.

हे मंदिर वर्षभरात चारही (चैत्र, आषाढ, आश्विन आणि माघ) नवरात्रोत्सवे साजरे करते, त्यापैकी चैत्र आणि शारदीय (आश्विन) नवरात्र हे अत्यंत प्रमुख आहेत. या उत्सवांमध्ये विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते आणि दररोज देवीला विशेष शृंगार केला जातो. शारदीय नवरात्रीच्या अष्टमीला मोठी जत्रा भरतो. दसऱ्याच्या दिवशी अत्यंत उत्साहात गरबा खेळला जातो, ज्यामध्ये दूरदूरवरून भाविक येतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • ओलपाड बस स्थानकापासून २.५ किमी आणि सुरतपासून २४ किमी अंतरावर स्थित
  • ओलपाडसाठी राज्य परिवहन (एस.टी.) बसेस उपलब्ध आहेत
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home