महाकाली माता मंदिर

भाट गाव, ता. ओलपाड, जि. सुरत

गुजरातचे ‘मिनी पावागड मंदिर’ म्हणून ओळखले जाणारे महाकाली माता मंदिर सुरत जिल्ह्यातील भाट गावात (खेड्यात) स्थित आहे. पंचमहाल जिल्ह्यातील पावागड मंदिर हे ५१ शक्तिपीठांपैकी एक आणि गुजरातमध्ये काली मातेचे सर्वोच्च तीर्थक्षेत्र म्हणून मान्यता पावले आहे, तर भाट गावातील हे मंदिर देवीचे दुसरे पवित्र निवासस्थान मानले जाते. एक शक्तिशाली देवता म्हणून पूज्य असलेल्या या मंदिराबाबत असा विश्वास आहे की येथे मनोभावे प्रार्थना करणाऱ्या निःसंतान दंपत्यांना संतती प्राप्त होते, त्यांच्या इच्छा पूर्ण होतात आणि भक्तांना मानसिक शांतता लाभते. आशीर्वाद प्राप्त करण्यासाठी शेकडो भाविक नियमितपणे या मंदिराला भेट देतात.

या मंदिराची उत्पत्ती सुमारे ५०० वर्षे जुन्या पौराणिक कथेमध्ये रुजलेली आहे. या कथेनुसार, अरबी समुद्राजवळ राजा भृगू यांनी राज्य केले आणि भृगू नगरी हे शहर स्थापन केले, जे आजचे भगवा गाव आहे. आपला विस्तारणारा साम्राज्य आणि एक शक्तिशाली शासक म्हणून ख्याती असूनही, राजा भृगू हे वारसदार नसल्यामुळे अत्यंत चिंतित होते. त्यांनी आणि त्यांच्या राणीने विविध वैद्यांकडून व ऋषींकडून उपाय शोधले आणि अनेक विधी केले, परंतु सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरले.

त्यांच्या राजराज्य एका आहिर कुटुंबातील वृद्ध महिला राहत होती. (आहिर हे विस्तृत पारंपारिक ज्ञान असलेले एक अ-स्थलांतरित गुजराती लोक आहेत. ते स्वतःला भगवान श्रीकृष्णाचे वंशज मानतात.) त्या महिलेने राजाला एक संदेश पाठवून देवीच्या पूजेचा एक विशिष्ट विधी सुचवला. देवी त्यांना अपत्यप्राप्तीचे वरदान देईल, असे तिने त्यांना आश्वासन दिले. राजाच्या संमतीने, त्या महिलेने देवीची एक लहान मूर्ती राजवाड्यात आणली आणि सुपारी अर्पण करून विधीवत पूजा केली. त्यानंतर काही काळाने, राणी गर्भवती राहिली आणि तिला एका पुत्ररत्नाचा जन्म झाला.

या आशीर्वादाबद्दल कृतज्ञ होऊन, राजा भृगू यांनी देवीची भक्तीभावाने पूजा करण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, देवीने त्यांना स्वप्नात येऊन राजवाड्याच्या समोर एक मंदिर बांधण्यास आणि तेथे एक घंटा लटकवण्यास सांगितले. तिने राज्याचे रक्षण करण्याचे आणि घंटेद्वारे सूचित केलेल्या कोणत्याही धोक्याला किंवा संकटाला प्रतिसाद देण्याचे वचन दिले. त्यानुसार, राजाने एक मंदिर बांधले आणि घंटा बसवली.

एके दिवशी, युवराजने मंदिराला भेट दिली आणि कुतूहलापोटी घंटा वाजवली. आपल्या वचनाला जागत, समुद्र देवतेसह देवी प्रगट झाली. तथापि, कोणतेही संकट नसल्यामुळे, समुद्र देव संतप्त झाले. त्यांच्या कोपामुळे त्यांनी राज्यात त्रेधातिरपीट उडवली. पश्चात्ताप झालेल्या राजाने देवीची क्षमा मागितली. रागाने तिने राजवाडा सोडला आणि भाट गावातील तिच्या सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्य केले, जिथे तिची स्वयंभू मूर्ती विराजमान आहे. काळाच्या ओघात या ठिकाणी एका मंदिराची निर्मिती झाली.

ओलपाडपासून अवघ्या ६ कि.मी. अंतरावर असलेले हे मंदिर एका रमणीय वातावरणात स्थित असून, त्याच्या शेजारी एक मोठे कमळाचे तळे आहे. तलावाच्या कडेने जाणाऱ्या पायी मार्गावरून मंदिर संकुलात प्रवेश करता येतो. प्रवेशद्वारावर कोरीव कामाचे एक भव्य कमानीदार द्वार आहे. मंदिराला लागूनच हनुमानाचे एक लहान मंदिर आहे.

या मंदिरात एक मुखमंडप, एक मोठा खुला सभामंडप, एक अंतराल आणि एक गर्भगृह आहे. सभामंडपाला घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगर्हाला मुख्य संरचनेवर शिखरांच्या लघु प्रतिकृतींसह एक उंच उरुशृंग-शैलीचे शिखर आहे. शिखरावरील चार लहान देवकोष्ठांमध्ये विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती आहेत.

गर्भगृहाच्या आत, एका उन्नत वज्रपीठाच्या मध्यभागी, चांदीचा मुकुट घातलेली महाकाली मातेची सुंदर सजवलेली मूर्ती उभी आहे. तिच्या डाव्या बाजूस नंदीवर आरूढ झालेली उमा मातेची मूर्ती आहे आणि उजव्या बाजूस पार्वती मातेची मूर्ती आहे. पिठाजवळ तांब्याचा नागाचा फणा असलेला एक शिवशंकराचा शिवपिंड ठेवला आहे.

पावागड मंदिराला भेट देण्यास असमर्थ असलेल्या लोकांसाठी हे मंदिर पर्यायी तीर्थक्षेत्र म्हणून कार्य करते. पावागडची देवी उग्र रूपाचे प्रतिनिधित्व करते, तर हे मंदिर तिचे शांत रूप सादर करते. भाविक नवस करण्यासाठी वारंवार येतात, अनेकदा पुतळ्याला सुपारी जोडतात. हा विधी दर रविवारी, मंगळवारी आणि गुरुवारी पुजारींद्वारे केला जातो. मासिक पाळीच्या काळात पाच दिवस महिलांना मंदिरात प्रवेश करण्यास मनाई आहे.

वर्षभर, मंदिरात विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. राम नवमीच्या दिवशी, मंदिर परिसर एका भव्य जत्रेचे केंद्र बनतो, जिथे देवीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी आसपासच्या áreas बाटून हजारो भाविक येतात. चैत्र महिन्यात, नवचंडी यज्ञाचे आयोजन केले जाते, जो विस्तृत अर्पण आणि प्रार्थनांचा समावेश असलेला एक महत्त्वपूर्ण विधी आहे. उत्सवाचा एक भाग म्हणून, देवीची मूर्ती एका भव्य रथयात्रेतून मिरवणुकीने नेली जाते, ज्यामध्ये निस्सीम भक्तीने सहभागी होणारे भाविकांचे मोठे जनसागर आकर्षित होतात. नवरात्रोत्सव अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो, ज्यामध्ये प्रार्थना समारंभादरम्यान भाविक दिवे हातात धरून महाआरती करतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • ओलपाडपासून ६ कि.मी., सुरतपासून २८ कि.मी. अंतरावर स्थित
  • ओलपाडवरून एस.टी. बस सेवांद्वारे पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने मंदिर परिसरात पोहोचू शकतात
  • मंदिराच्या आसपास राहण्याची आणि जेवणाची सुविधा उपलब्ध नाही.
Back To Home