यवतेश्वर महादेव मंदिर

मणिपूर मोहल्ला, कडी, ता. कडी, जि. मेहसाणा

कडी या प्राचीन नगरातील ऐतिहासिक मणिपूर मोहल्ल्यामध्ये वसलेले यवतेश्वर महादेव मंदिर हे भगवान शिवाला समर्पित एक प्राचीन आणि ‘जागृत’ तीर्थक्षेत्र आहे. दीड शतकाहून अधिक काळाचा वारसा लाभलेले मेहसाणा जिल्ह्यातील हे मंदिर हजारो भाविकांसाठी श्रद्धेचे अढळ केंद्र आहे. स्थानिक लोककथेनुसार, या मंदिराला ‘यवतेश्वर’ हे वैशिष्ट्यपूर्ण नाव ‘यव’ (जवस/सातू) च्या शेतात सापडलेल्या ‘शिवलिंगा’मुळे पडले. स्थानिक लोकांची प्रगाढ भक्ती आणि वाढती भाविकांची संख्या लक्षात घेऊन, गुजरात सरकारच्या ‘पवित्र यात्राधाम विकास बोर्डाने’ या मंदिराच्या जतन आणि संवर्धनासाठी भरीव अनुदान मंजूर केले आहे.

कडी हे नगर अतिशय प्राचीन असून, पूर्वी ‘कटीपूर’ या नावाने ओळखले जात असे. ‘कडी’ या शब्दाचा अर्थ एक अभेद्य किल्ला असा असला, तरी काही इतिहासकारांच्या मते, हा शब्द संस्कृत ‘क्रुडी’ या शब्दापासून बनला आहे, ज्याचा अर्थ जलाशयाजवळ वसलेली वस्ती असा होतो. पिढ्यानपिढ्या हा प्रदेश बडोदा (वडोदरा) संस्थानाच्या गायकवाड राजवटीच्या छत्रछायेखाली भरभराटीस आला आणि येथील किल्ला त्या काळातील शौर्याचा मूक साक्षीदार आहे.

या मंदिराची उत्पत्ती महाराज खंडेराव गायकवाड यांच्या अफाट धार्मिकतेशी निगडीत आहे. ते गायकवाड घराण्याचे अधिपती आणि कट्टर ‘शिवभक्त’ होते. दंतकथेनुसार, भगवान शिवाने महाराजांना ‘दृष्टांत’ दिला होता. देवाने संकेत दिला की मेहसाण्यातील दुधेश्वर महादेव मंदिराच्या पूर्वेला एक ‘शिवलिंग’ प्रकट होईल. या दैवी मार्गदर्शनानुसार, महाराजांच्या सैनिकांनी निर्देशित स्थळाचे उत्खनन केले. त्यांना अखेरीस ‘यव’ (सातू) च्या शेतातून एक ‘शिवलिंग’ सापडले. संस्कृतमध्ये ‘यव’ म्हणजे सातू, जे वैदिक काळापासून पवित्र मानले जाणारे धान्य आहे. वेद सातूला ‘प्रथम धान्य’ म्हणून गौरवितात. ‘यज्ञाच्या’ पवित्र अग्नीत आजही सातू अर्पण केले जातात. ‘शिवपुराणाच्या’ ‘विद्येश्वर संहितेत’ शिवाची पूजा करताना धान्य अर्पण करण्याचे महत्त्व सांगितले आहे. विशेषतः, सातू अर्पण केल्याने स्वर्गाची प्राप्ती होते आणि सर्व पापांपासून ‘मुक्ती’ मिळते, असे यात नमूद केले आहे. शिवाची ही मूर्ती ‘यव’ च्या शेतातून प्रकट झाल्यामुळे, हे दैवत ‘यवतेश्वर महादेव’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

या जागृत ‘शिवलिंगाची’ कीर्ती पसरताच, मंदिराकडे भाविकांचे लोंढे येऊ लागले. १९६९ मध्ये मंदिराच्या उंच ‘शिखरावर’ ध्वजारोहण करण्यात आले. अनेक दशकांत या वास्तूचे अनेकदा जीर्णोद्धार झाले, विशेषतः २००१ च्या विनाशकारी भूकंपानंतर, ज्यामुळे मंदिराचे मोठे नुकसान झाले होते. न डगमगता, भाविकांनी लोकवर्गणीतून मंदिराचे वैभव पुन्हा मिळवण्याचा संकल्प केला. २०१७ ते २०१८ या काळात गुजरात सरकारच्या ‘पवित्र यात्राधाम विकास बोर्डाने’ सुमारे १२ कोटी रुपयांचे अनुदान दिल्यानंतर त्यांच्या प्रयत्नांना गती मिळाली. या जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला सध्याचे भव्य रूप प्राप्त झाले. भाविक पायऱ्या चढून उंच चौथऱ्यावर पोहोचतात, जिथे मुख्य गर्भगृहाच्या पातळीवर ‘नंदीमंडप’ आहे. चौदा पायऱ्या चढून या मंडपात जाता येते, जिथे चार खांबांवर घुमटाकार छत असून दगडी चौथऱ्यावर नंदीची वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती विराजमान आहे.

नंदीमंडपातून खाली उतरून पुन्हा आठ पायऱ्या चढल्यावर, उंच ‘जगतीवर’ स्थित असलेल्या मंदिराच्या ‘मुखमंडपात’ प्रवेश होतो. मंदिराची वास्तुरचना तीन प्रवेशमंडप, ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ अशा पारंपरिक आराखड्यानुसार आहे. सभामंडप आणि मंडप खुल्या रचनेचे असून, प्रत्येक खांब मोहक ‘महिरापी’ (कमानी) द्वारे जोडलेले आहेत. अष्टकोनी सभामंडपातील खांब आणि ‘वितान’ (छत) वर उत्कृष्ट कोरीवकाम आहे. ‘अंतराळात’ असलेल्या देवळ्यांमध्ये भगवान गणेश आणि भगवान हनुमानाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराचा पाया कोरीव ‘कीर्तिमुखांनी’ सजलेला आहे, तर दरवाजाच्या चौकटीवर सूक्ष्म शिल्पे आहेत. ‘ललाटबिंबावर’ गणेश आणि वरच्या ‘तोरणावर’ अनेक देव-देवतांचे चित्रण आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी यवतेश्वर महादेवाचे भव्य ‘पिंड’ असून, त्याची ‘साळुंका’ बारीक नक्षीकाम केलेल्या चांदीच्या पत्र्याने मढवलेली आहे. ‘शिवपिंडाच्या’ वर छताला एक ‘अभिषेक-पात्र’ टांगलेले आहे आणि मागील भिंतीतील देवळीत माता पार्वतीची शांत मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहावर उंच ‘उरुशृंग’ शैलीतील शिखर असून, त्यावर दुहेरी ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ आहे. भगवान दत्तात्रेयांचे एक छोटे मंदिर आणि ‘यज्ञशाळा’ देखील मंदिराच्या परिसरात आहे.

यवतेश्वर महादेव मंदिर वर्षभर धार्मिक कार्यांसाठी एक चैतन्यमय केंद्र असते. महाशिवरात्रीचा उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. पहाटे ‘लघुरुद्र’ आणि विशेष ‘अभिषेकाने’ उत्सवाची सुरुवात होते. संध्याकाळी एक भव्य ‘पालखी’ आणि ‘शोभायात्रा’ कडी शहरातून काढली जाते. शिवाची मुखवटा असलेली पालखी ‘नगर परिक्रमेसाठी’ नेली जाते. सर्व वयोगटातील नागरिक या आनंददायी मिरवणुकीत सहभागी होतात, जी शहरातील विविध भागांतून फिरून मंदिरात संपते. श्रावण महिन्यातील सोमवारीही भाविकांची मोठी गर्दी असते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६:०० ते दुपारी १२:०० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ८:३० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • कडी बस स्थानकापासून ६०० मीटर आणि मेहसाणापासून ४१ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून कडीसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home