तरंगा जैन श्वेतांबर तीर्थ

तरंगा हिल, ता. सतलासणा, जि. मेहसाणा

अरवली पर्वत रांगांच्या कुशीत वसलेल्या सतलासणा तालुक्यात तरंगा तीर्थ स्थित आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,२०० फूट उंचीवर वसलेले हे प्राचीन जैन तीर्थक्षेत्र श्वेतांबर आणि दिगंबर या दोन्ही पंथांच्या अनुयायांकडून पवित्र ‘सिद्धक्षेत्र’ म्हणून पूजनीय मानले जाते. धार्मिक ग्रंथांनुसार, याच ठिकाणाहून गणधर वरदत्त आणि गणधर सागरदत्त यांच्यासह सुमारे साडेतीन कोटी मुनींनी ‘मोक्ष’ किंवा अंतिम मुक्ती प्राप्त केली होती. या डोंगराला ‘तरंगिरी’ किंवा ‘तरंगगड’ असेही संबोधले जाते आणि संदर्भांनुसार हे शत्रुंजय महातीर्थाच्या १०८ नावांपैकी एक असल्याचे मानले जाते. या परिसरात एकूण १९ मंदिरे आहेत, ज्यापैकी १४ श्वेतांबर समुदायाची आणि ५ दिगंबर समुदायाची आहेत.

तरंगा हिलचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. चौथ्या आणि पाचव्या शतकात हे बौद्ध धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. आचार्य सोमप्रभसूरीश्वर लिखित ‘कुमारपाल प्रतिबोध’ या ग्रंथानुसार, सहाव्या शतकात तत्कालीन राजा वत्सराज याने अधिष्ठात्री देवी सिद्धायिका देवीच्या मंदिराची स्थापना केली होती. त्यानंतर, सातव्या किंवा आठव्या शतकात, याच बौद्ध राजाने जैन मुनी खापुटाचार्य यांच्या सहकार्याने तारा देवीच्या मंदिराची उभारणी केली. त्यानंतर या वस्तीला तारापूर किंवा ताराग्राम म्हणून ओळखले जाऊ लागले. जैन ग्रंथांमध्ये या डोंगराचा उल्लेख तार-उर, तारावर नगर, तरंगिरी आणि तरंगगड असाही आढळतो. मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियरनुसार, डोंगरावरील तारण माता मंदिरामुळे या डोंगराला तरंगा हे नाव पडले असावे.

तरंगा येथील मुख्य जैन मंदिर, म्हणजेच भगवान अजितनाथ यांचे मंदिर, सोळंकी वंशाचा राजा कुमारपाल याने इ.स. ११६५ ते ११७० च्या दरम्यान बांधले होते. जैन धर्माचा स्वीकार केल्यानंतर, कुमारपालने त्याचे गुरु ‘कलिकाळसर्वज्ञ’ आचार्य हेमचंद्राचार्य यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शनाखाली हे मंदिर उभारले. दंतकथा अशी आहे की, जेव्हा कुमारपालने हेमचंद्राचार्यांना या पर्वताच्या महत्त्वाविषयी विचारले, तेव्हा ऋषींनी या ठिकाणाची तुलना पूजनीय सिद्धाचल (शत्रुंजय) पर्वताशी केली होती. आणखी एका कथेत असे म्हटले आहे की, अजमेरचा राजा अर्णोराज (राज्यकाळ सुमारे इ.स. ११३५–११५०) याला पराभूत करण्याच्या मोहिमेत, कुमारपालने मारूदेशातील दुर्जयगड किल्ल्यावर अकरा अयशस्वी आक्रमणे केली होती. मंत्री वाग्भट्ट यांच्या सल्ल्यानुसार, त्याने अनिलवाड पाटण येथील अजितनाथ मंदिरात प्रार्थना केली, ज्यामुळे त्याला युद्धात विजय मिळाला. परतताना तो तरंगा हिलवर थांबला, जिथे त्याला अतीव मानसिक शांती मिळाली. या अनुभवाने प्रेरित होऊन त्याने २२ वे तीर्थंकर भगवान अजितनाथ यांच्या सन्मानार्थ एक भव्य मंदिर बांधण्याचा संकल्प केला.

या मंदिराशी संबंधित अनेक ऐतिहासिक नोंदी आहेत. इ.स. १२२८ मध्ये वस्तुपाळाने येथे दोन मूर्तींची प्रतिष्ठापना केली आणि ‘गवाक्ष’ (जाळीदार खिडक्या) बांधले. पंधराव्या शतकातील ‘सुकृतसागर’ ग्रंथानुसार, माळव्याचा मंत्री पृथ्वीधर याचा मुलगा झांझण शाह याने इ.स. १२६४ मध्ये तपागच्छचे धर्मघोष सूरी यांच्यासोबत येथे तीर्थयात्रेला भेट दिली होती. चौदाव्या शतकात अलाउद्दीन खिल्जीच्या सैन्याने मंदिराचे विद्रुपीकरण करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानंतर, ईडरचा प्रसिद्ध व्यापारी वत्सराज संघवी याचा मुलगा गोविंद श्रेष्ठ (शेठ) याने मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. त्याने अरसूर पर्वतावरून बैलगाड्यांतून आणलेल्या दगडांपासून भगवान अजितनाथ यांची नवीन मूर्ती घडवून घेतली. ही मूर्ती इ.स. १४२२ मध्ये आचार्य श्री सोमसुंदरसूरी यांच्या हस्ते प्रतिष्ठित करण्यात आली. मंदिराचा अनेकदा जीर्णोद्धार झाला आहे, परंतु मंदिराची मूळ रचना आणि स्वरूप बदललेले नाही.

निसर्गरम्य परिसरात समुद्रसपाटीपासून ३६४ मीटर उंचीवर वसलेले हे मंदिर संकुल सुमारे २३० फूट लांब आणि रुंद आहे. भव्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना उत्कृष्ट कोरीव शिल्पे आहेत. मारू-गुर्जर वास्तुशैलीत बांधलेले हे मंदिर स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे की: ‘सौंदर्य आणि भव्यतेच्या बाबतीत, हे मंदिर भारतातील मंदिर स्थापत्यकलेच्या सर्वात तेजस्वी रत्नांपैकी एक आहे.’ यात तीन तिहेरी प्रवेशद्वारे आहेत, ज्यांच्या चौकटी ‘ग्रासपट्टी’ (सिंह-मुख) कोरीव कामांनी सुशोभित आहेत. पूर्व प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, अंबिका माता आणि विविध द्वारपालांच्या मूर्ती दिसतात.

मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत ‘गर्भगृह’, ‘गुडमंडप’, ‘रंगमंडप’ आणि सहा ‘चौकी’ (प्लॅटफॉर्म) यांचा समावेश आहे. १८ फूट बाय २३ फूट आकाराच्या संगमरवरी गर्भगृहात, जैन धर्माचे दुसरे तीर्थंकर भगवान अजितनाथ यांची १०१ इंच उंच मूर्ती ‘पद्मासन’ स्थितीत विराजमान आहे. मूर्तीची ‘मस्तक पूजा’ सुलभ करण्यासाठी दोन्ही बाजूंना लाकडी शिड्यांची सोय केली आहे. पौराणिक कथांनुसार, भगवान अजितनाथ हे इक्ष्वाकू वंशाचे राजा जितशत्रू आणि राणी विजया यांचे पुत्र होते, ज्यांचा जन्म अयोध्येत झाला होता. त्यांचे नाव ‘अजित’ याचा अर्थ ‘अजिंक्य’ असा होतो. जैन पुराणांमध्ये त्यांची उंची ४५० ‘धनुष्य’ आणि त्यांचे आयुष्य ७२ लाख ‘पूर्व’ असल्याचे वर्णन केले आहे. त्यांचे चिन्ह हत्ती आहे आणि त्यांचे अधिष्ठात्री देव ‘महायाक्ष’ आणि यक्षिणी ‘अजितबाला’ आहेत. नंदीषेण मुनींनी सातव्या शतकात रचलेल्या ‘अजितशांती स्तोत्र’ सारख्या स्तोत्रांमध्ये त्यांची स्तुती गायली जाते. गर्भगृहाच्या कोपऱ्यात ‘कायोत्सर्ग’ (ध्यानस्थ उभी) स्थितीत दोन मूर्ती आहेत, ज्या अनेक वर्षांपूर्वी खेडाळू आणि पालनपूर दरम्यान असलेल्या सलामकोट येथे सापडल्या होत्या. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे, ज्यामध्ये प्रकाश आणि वायुवीजनासाठी जाळीदार खिडक्या आहेत. पूर्व दरवाजाजवळ हत्तीचे शिल्प आणि भगवान अजितनाथ यांच्या पाऊलखुणा असलेला एक कक्ष आहे. मुख्य मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर देवी पद्मावती आणि राजा कुमारपाल यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. अजितनाथ मंदिरासमोर कुमारपाळाच्या काळातील कोरीव लेख असलेला एक ‘कीर्तिस्तंभ’ उभा आहे.

मंदिराच्या बांधकामाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘केलाग’ लाकडाचा वापर. असे मानले जाते की हे लाकूड अग्निरोधक आहे आणि आग लागल्यास त्यातून पाणी बाहेर पडण्याचा चमत्कारिक गुणधर्म यात आहे. ‘मंडोवर’ (मंदिराचा पाया) आणि ‘शिखर’ यांवर अत्यंत उत्कृष्ट नक्षीकाम केलेले आहे. मागील भिंतींच्या गॅलरीत यक्ष, गंधर्व आणि अप्सरांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

मुख्य मंदिरापासून दक्षिणेला सुमारे १ किलोमीटर अंतरावर कोटिशिला टेकडी आहे, जिथे भगवान पार्श्वनाथांचे मंदिर आहे, तिथे पायऱ्या चढून जाता येते. ‘जोगिडा नी गुफा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गुहांमध्ये आजही ध्यानावस्थेतील बुद्धांच्या प्रतिमा आहेत. सिद्धशिला टेकडीवर भगवान मल्लिनाथांची मूर्ती विराजमान आहे. याशिवाय, परिसरात मोक्षशिला नावाचे एक ठिकाण आहे, ज्याला लोकभाषेत ‘पाप-पुण्याची खिडकी’ असेही म्हणतात.

तारंगा तीर्थ हे देशभरातील जैन भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. यात्रेकरूंसाठी राहण्याची सोय असलेल्या ‘धर्मशाळा’ आणि माफक दरात दर्जेदार भोजन देणारी जैन ‘भोजनशाळा’ यांसारख्या उत्तम सुविधा उपलब्ध आहेत. येथे वर्षभर अनेक सण साजरे केले जातात, ज्यामध्ये ‘कार्तिक पौर्णिमा’ हा सर्वात मोठा उत्सव असतो. या दिवशी ‘अन्नकूट’ अर्पण केला जातो आणि मोठा मेळा भरतो. ‘चैत्र पौर्णिमे’ला ‘मोढ घांची’ समाजाचे भाविक मोठ्या संख्येने दर्शनासाठी येतात.

याव्यतिरिक्त, चैत्र शुद्ध त्रयोदशीला भगवान महावीरांचे ‘जन्म कल्याणक’ साजरे केले जाते. माघ शुद्ध दशमीला भगवान अजितनाथांचे ‘जन्म कल्याणक’ आणि चैत्र शुद्ध पंचमीला ‘मोक्ष कल्याणक’ साजरे केले जाते. मुख्य मंदिराच्या स्थापना दिनानिमित्त ध्वजारोहण सोहळा अश्विन शुक्ल दशमीला उत्साहात साजरा केला जातो. गुजरात सरकारद्वारे ‘जैन तीर्थ सर्किट’मध्ये समावेश केल्यापासून, या परिसरात पर्यटन आणि पायाभूत सुविधांचा मोठा विकास झाला आहे. हे मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ वाजल्यापासून ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • सातलासणापासून १० किमी आणि मेहसाणापासून ८२ किमी अंतरावर स्थित.
  •  जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो.- ०९४२८०००६०१
Back To Home