വ്യാസേശ്വര മഹാദേവ ക്ഷേത്രം

ദേന, താലൂക്ക് / ജില്ല വഡോദര

മഹാഭാരതത്തിന്റെ രചയിതാവായ മഹർഷി വേദവ്യാസൻ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ച് പുണ്യഭൂമിയാക്കി മാറ്റിയ ദേന ഗ്രാമത്തിൽ, ആ മഹർഷിയുടെ നാമധേയത്തിൽ തന്നെ ഭഗവാൻ മഹാദേവനായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. വിശ്വാമിത്ര നദിയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ വ്യാസേശ്വര മഹാദേവ ക്ഷേത്രം മഹാഭാരത കാലഘട്ടത്തേക്കാൾ പഴക്കമുള്ളതാണെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. ഇവിടെയുള്ള സ്വയംഭൂവായ ശിവലിംഗത്തെ പല മഹർഷിമാരും, അയോധ്യയിലെ നീതിമാനായ ഹരിശ്ചന്ദ്ര രാജാവും ആരാധിച്ചിരുന്നുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സവിശേഷതകളിൽ ഒന്ന് ഭൂനിരപ്പിന് താഴെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഗർഭഗൃഹമാണ്. പവിത്രമായ ശിവലിംഗത്തെ ദർശിക്കാൻ ഭക്തർ ഭൂമിക്കടിയിലേക്ക് ൨൪ പടികൾ ഇറങ്ങിച്ചെല്ലണം.

മഹാഭാരതത്തിലെ ആകർഷകമായ ഒരു കഥ ഈ സ്ഥലത്തെ പരാശര മഹർഷിയുടെ കഥയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം ഒരിക്കൽ യമുനാ നദി മുറിച്ചുകടക്കാൻ പുറപ്പെട്ടുവെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. മത്സ്യഗന്ധം വമിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ട് മത്സ്യഗന്ധിയെന്ന് അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന സത്യവതി എന്ന മുക്കുവസ്ത്രീയാണ് വഞ്ചി തുഴഞ്ഞിരുന്നത്. അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായ മഹർഷി അവളിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും, തന്റെ ചാരിത്ര്യത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന സത്യവതി തന്റെ പരിശുദ്ധിക്ക് കളങ്കം വരുത്തരുതെന്ന് ശഠിച്ചു. തുടർന്ന് പരാശരൻ അവളുടെ ശരീരത്തിലെ ഗന്ധം നീക്കം ചെയ്യുകയും അവരെ ഒരു കട്ടിയുള്ള മൂടൽമഞ്ഞിൽ മറയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. അവരുടെ സംഗമത്തിൽ നിന്ന് കൃഷ്ണദ്വൈപായന വ്യാസൻ ജനിച്ചു. പിൽക്കാലത്ത് വേദവ്യാസൻ എന്ന് ആദരിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം, ൨൪,൦൦൦ ശ്ലോകങ്ങളുള്ള മഹാഭാരതം രചിക്കുകയും ബ്രഹ്മസൂത്രങ്ങൾ, ൧൮ മഹാപുരാണങ്ങൾ, വ്യാസഭാഷ്യം, വ്യാസശിക്ഷ തുടങ്ങിയ അഗാധമായ മറ്റ് കൃതികളും രചിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതിൽ ചിലത് ദേനയുടെ പരിസരത്തുവെച്ചാണ് എഴുതിയതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ സ്ഥലത്തെ ശിവലിംഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, ഇത് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നിലനിൽക്കുന്നതാണ്. ഒരിക്കൽ ഇടതൂർന്ന വനത്തിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന ലിംഗം യുഗങ്ങളോളം ഭൂമിക്കടിയിൽ കിടക്കുകയായിരുന്നു. ഇടയന്മാർ തങ്ങളുടെ കന്നുകാലികളെ മേയാൻ പതിവായി ഇവിടെ കൊണ്ടുവരാറുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു ദിവസം, കാട്ടിലെ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്ത് ഒരു പശു തുടർച്ചയായി പാൽ ചുരത്തുന്നത് അവർ ശ്രദ്ധിച്ചു. എന്നാൽ, വീട്ടിലെത്തിയാൽ ആ പശു പാൽ നൽകിയിരുന്നില്ല. സംശയം തോന്നിയ ഉടമസ്ഥൻ ഇടയനോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആ വിചിത്രമായ പെരുമാറ്റം അവൻ സ്ഥിരീകരിച്ചു. നേരിട്ട് കാണാൻ തീരുമാനിച്ച കർഷകൻ പശുവിനെ പിന്തുടരുകയും ആ അത്ഭുതകരമായ കാഴ്ച കാണുകയും ചെയ്തു. അന്ന് രാത്രി തന്നെ, ഭഗവാൻ ശിവൻ കർഷകന്റെ സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും, ആ സ്ഥലത്തിന് താഴെ ഒരു വിശുദ്ധ ലിംഗം ഉണ്ടെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തുകയും അത് പുറത്തെടുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. പിറ്റേദിവസം, കർഷകൻ തൊഴിലാളികളെക്കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം കുഴിപ്പിച്ചു, എന്നാൽ കഠിനമായ പരിശ്രമത്തിന് ശേഷവും അവർക്ക് ഒന്നും കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല, അതിനാൽ അവർ ശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ചു. അന്ന് രാത്രി, ശിവൻ വീണ്ടും കർഷകന്റെ സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട്, ഇത്തവണ നേരിട്ട് കുഴിക്കാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു. കർഷകൻ അങ്ങനെ ചെയ്തപ്പോൾ, സ്വയംഭൂവായ ഒരു ശിവലിംഗം അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു. അദ്ദേഹം മണ്ണ് മാന്തിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയുധം ലിംഗത്തിൽ തട്ടുകയും, ആ അടയാളങ്ങൾ ഇന്നും അവിടെ കാണാൻ സാധിക്കുമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഗ്രാമവാസികളുടെ സഹായത്തോടെ അദ്ദേഹം അതിനു ചുറ്റും ഒരു ചെറിയ ക്ഷേത്രം പണിതു. നൂറ്റാണ്ടുകളായി പലതവണ ഈ ക്ഷേത്രം പുനരുദ്ധാരണത്തിന് വിധേയമായിട്ടുണ്ട്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നിലവിലെ ഘടന സമീപകാലത്ത് നടത്തിയ നവീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമാണ്.

വിശ്വാമിത്ര നദീതീരത്തിന് പടിഞ്ഞാറ്, ദേന, ദുമദ് ഗ്രാമങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള വിശാലമായ ക്യാമ്പസിലാണ് ഈ പുരാതന ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. പിങ്ക് നിറത്തിലുള്ള മണൽക്കല്ലിൽ നിർമ്മിച്ച ആകർഷകമായ പ്രവേശന കവാടമാണ് ഇതിന്റെ പ്രത്യേകത. മനോഹരമായി കൊത്തുപണികൾ ചെയ്ത തൂണുകളും കമാനങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ഈ കവാടം, മുൻകാല ക്ഷേത്ര പൂജാരിമാരുടെ സമാധികൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മുറ്റത്തേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. കവാടത്തിന് അപ്പുറത്തായി ചുവന്ന രാജസ്ഥാനി കല്ലിൽ നിർമ്മിച്ച പ്രധാന ക്ഷേത്രം ഉയർന്നു നിൽക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഘടനയിൽ ഒരു കേന്ദ്ര സഭാ മണ്ഡപവും, അതിനെ ചുറ്റി മൂന്ന് വശങ്ങളിലായി ദർശന മണ്ഡപങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഒരു അന്തര്യാളവും (അന്തരാളം) ഒരു ഗർഭഗൃഹവും ഇതിലുണ്ട്. മണ്ഡപങ്ങൾക്കും സഭാഹാളിനും താഴികക്കുടം പോലെയുള്ള ഗോപുരങ്ങളാണുള്ളത്. അതേസമയം ഗർഭഗൃഹത്തിന് മുകളിൽ ഇരട്ടത്തട്ടുകളുള്ള ആമലകവും ഗാംഭീര്യമേറിയ കലശവും ചേർന്ന നഗരശൈലിയിലുള്ള ഉത്തുംഗമായ ഗോപുരവുമുണ്ട്.

സഭാമണ്ഡപം തുറന്നതും സങ്കീർണ്ണമായി കൊത്തിയെടുത്ത തൂണുകളും മേൽക്കൂരയിലെ അലങ്കാരപ്പണികളും കൊണ്ട് സമൃദ്ധമായി അലങ്കരിച്ചതുമാണ്. ഇതിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത് മാർബിൾ പീഠത്തിൽ നന്ദിയുടെ മനോഹരമായ ശില്പം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു, അതിന് മുന്നിലായി ഒരു ആമയുടെ രൂപവുമുണ്ട്. ഇടതുവശത്ത്, ഉയർത്തിയ പീഠത്തിൽ, കടുവപ്പുറത്തിരിക്കുന്ന അഷ്ടഭുജ വാഗേശ്വരി ദേവിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. വലതുവശത്ത് മയിൽപ്പുറത്തിരിക്കുന്ന കാർത്തികേയന്റെ പ്രതിമയുണ്ട്. അകം മണ്ഡപത്തിനുള്ളിൽ, ഇടതുവശത്ത് ഹനുമാന്റെയും വലതുവശത്ത് താമരയിൽ ഉപവിഷ്ടനായ ഗണപതിയുടെയും പ്രതിഷ്ഠകളുണ്ട്. ശ്രീകോവിലിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടത്തിൽ അതിമനോഹരമായ കൊത്തുപണികളുണ്ട്, കവാടത്തിന്റെ മുകൾഭാഗത്ത് ഗണപതിയുടെ രൂപം കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. വാതിലിന്റെ തൂണുകളുടെ അടിഭാഗത്ത് പ്രതീകാത്മകമായ രൂപങ്ങളും ദ്വാരപാലക ദേവതകളും കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ൨൪ പടികൾ ഇറങ്ങിച്ചെന്നാൽ, ഭക്തർക്ക് അഷ്ടഭുജാകൃതിയിലുള്ള മാർബിൾ പീഠത്തിൽ (ശാലുങ്ക) പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്ന, സ്വയംഭൂവായ നീളമുള്ള ശിവലിംഗത്തെ ദർശിക്കാം. ഇതിനെ അലങ്കരിച്ചുകൊണ്ട് കുട പിടിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു വെള്ളി നാഗമുണ്ട്. ഇതിനു മുകളിൽ, അഭിഷേകത്തിനായി നിരന്തരം ജലം ധാരയായി വീഴുന്നു. ലിംഗത്തിന് പിന്നിലെ ഭിത്തിയിൽ, പ്രത്യേക ശ്രീകോവിലിൽ, പാർവ്വതീ ദേവിയുടെ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു.

പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന് പിന്നിലായി ശിവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ചെറിയ ശ്രീകോവിലുകളും, പൂജാരിയുടെ വസതിയും, ലളിതമായ ഒരു ധർമ്മശാലയും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ദിവസവും രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും നടത്തുന്ന ആരതിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ സമീപ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നും ദൂരസ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നും ഭക്തർ എത്തിച്ചേരുന്നു. എല്ലാ തിങ്കളാഴ്ചകളിലും ഭക്തർ കൂവളത്തിലകളും പൂക്കളും അർപ്പിക്കുകയും, പാലും വെള്ളവും ഉപയോഗിച്ച് വിശുദ്ധ ശിവലിംഗത്തിൽ പൂജകൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പുണ്യമാസമായ ശ്രാവണ മാസത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വൻ ഭക്തജനത്തിരക്ക് അനുഭവപ്പെടാറുണ്ട്, കൂടാതെ നിരവധി മതപരമായ ചടങ്ങുകളും ഇവിടെ നടക്കാറുണ്ട്.

പ്രധാന സവിശേഷതകൾ

• വഡോദര റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്ന് ൧൨ കിലോമീറ്റർ അകലെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു
• ഗുജറാത്തിലെ വിവിധ നഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് എസ്‌.ടി. ബസുകൾ, ട്രെയിനുകൾ, സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾ എന്നിവ വഴി ഇവിടെ എളുപ്പത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം.
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പാർക്കിംഗ് സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചേരാം.
• സമീപപ്രദേശങ്ങളിൽ താമസസൗകര്യങ്ങളോ ഭക്ഷണസൗകര്യങ്ങളോ ലഭ്യമല്ല.
• ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനം: https://maps.app.goo.gl/KCGqqjuhdix6WkSb8