വിഠൽ ഗണപതി മഹാദേവ ക്ഷേത്രം

(പ്രതി പണ്ഡർപൂർ), കാത്രക് മാർഗ്, വഡാല, മുംബൈ

മുംബൈയിലെ വഡാലയിലുള്ള കാത്രക് മാർഗിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന വിഠൽ ഗണപതി മഹാദേവ ക്ഷേത്രം (പ്രതി പണ്ഡർപൂർ) ഈ ഉപനഗരത്തിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു മതപരമായ അടയാളമാണ്. ‘പ്രതി പണ്ഡർപൂർ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ദേവസ്ഥാനം മുംബൈ നഗരത്തിലെ വാർക്കരി സമ്പ്രദായത്തിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രമാണ്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ഏകദേശം ൨൦൦ വർഷത്തെ ചരിത്രമുണ്ട്. വഡാലയിലെ കോളി, ആഗ്രി സമുദായങ്ങൾ ചേർന്ന് സ്ഥാപിച്ച ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആഷാഢ ഏകാദശി നാളിൽ വലിയൊരു ജാത്ര (ഉത്സവം) നടക്കുന്നു. മുംബൈയിലെ ഏറ്റവും പഴയ ജാത്രകളിൽ ഒന്നാണിത്. ഓരോ വർഷവും ഈ ജാത്രയിൽ ഏകദേശം ൩ മുതൽ ൪ ലക്ഷം വരെ വൈഷ്ണവർ ഒത്തുചേരുന്നു.

പുരാതന കാലത്ത് വഡാല ആഗ്രി-കോളി ജനങ്ങളുടെ ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമമായിരുന്നു. ക്രിസ്തുവർഷം ൧൧൩൮-ൽ പ്രതാപ് ബിംബ് എന്ന രാജാവ് പണ്ട് ‘ബരഡ്ബേറ്റ്’ എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ദ്വീപിൽ തന്റെ തലസ്ഥാനം സ്ഥാപിച്ചു. തന്റെ മുൻ തലസ്ഥാനമായ മാഹിമിന്റെ (കേൾവെ-മാഹിം/മഹികാവതി) പേര് അദ്ദേഹം ആ പുതിയ തലസ്ഥാനത്തിന് നൽകി. അതാണ് ഇന്നത്തെ മുംബൈയിലെ മാഹിം. വാൽകേശ്വർ മുതൽ വസായ് വരെയുള്ള പ്രദേശം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. ഇതിനുശേഷം ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷം ഇവിടെ മറ്റൊരു ബിംബ് രാജാവ് ഭരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് ബിംബ്ദേവ് യാദവ് എന്നായിരുന്നു. ദേവഗിരിയിലെ ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന രാംദേവ് റായ് യാദവിന്റെ നാലാമത്തെ പുത്രനായിരുന്നു അദ്ദേഹം. മുസ്ലീം ചരിത്രരേഖകളിൽ അദ്ദേഹത്തെ ഭീംദേവ് എന്ന് പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നു. ൧൨൯൫-ൽ അദ്ദേഹം ഇവിടെ തന്റെ തലസ്ഥാനം സ്ഥാപിച്ചു. ‘ഗ്രേറ്റർ ബോംബെ ഗസറ്റിയർ, വാല്യം ൧’ പ്രകാരം, വഡാലയ്ക്കും പരേലിനും ഇടയിലുള്ള പ്രദേശത്തായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോടതി സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. അതിനാൽ ഇതിനെ ‘ന്യായഗ്രാം’ എന്ന് വിളിച്ചിരുന്നു. അതാണ് ഇന്നത്തെ നായ്ഗാവ്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ ഇവിടുത്തെ ഒരു സ്ഥലം ‘ഭീംരാജാച്ചി വാടി’ എന്ന് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. അവിടെ ഭീംരാജാവിന്റെ ഒരു കൊട്ടാരം ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഗസറ്റിയർ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ന്യായഗ്രാമിന് സമീപത്തായി ‘വരേല’ അഥവാ വഡാല എന്ന ഗ്രാമം ഉണ്ടായിരുന്നു. വഡാല എന്ന പേര് ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്ന വടവൃക്ഷങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടായതെന്നാണ് ഐതിഹ്യം.

ഇവിടുത്തെ വിഠൽ ക്ഷേത്രത്തിന് ഏകദേശം ൨൦൦ വർഷത്തെ ചരിത്രമുണ്ട്. ഇതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം ഗ്രേറ്റ് ബോംബെ ഡിസ്ട്രിക്റ്റ് ഗസറ്റിയറിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതായത്, ആ കാലഘട്ടത്തിൽ (ക്രിസ്തുവർഷം ൧൮൨൦ മുതൽ ൧൮൩൦ വരെ) ഇവിടെ വാർക്കരി സമ്പ്രദായത്തിലെ ഒരു സത്പുരുഷൻ താമസിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹം എല്ലാ ആഷാഢ ഏകാദശി നാളിലും മറ്റ് വാർക്കരികളോടൊപ്പം പണ്ഡർപൂരിലേക്ക് കാൽനടയായി തീർത്ഥയാത്ര (വാരി) പോകുമായിരുന്നു. വാർദ്ധക്യം കാരണം ഇനി തനിക്ക് വാരി പോകാൻ കഴിയില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ ഒരു അനുയായിയോട് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ആ അനുയായി പറഞ്ഞു, നിങ്ങൾ വിഠലന്റെ പരമഭക്തനാണ്, അതിനാൽ ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ തന്നെ വിഠലനെ മുംബൈയിലേക്ക് വിളിക്കൂ എന്ന്. അതിന് ആ സത്പുരുഷൻ മറുപടി നൽകിയത്, ‘നമ്മൾ ആരാണ് വിളിക്കാൻ? എല്ലാം ആ വിഠലന്റെ കൈകളിലാണ്’ എന്നാണ്. എന്നാൽ അടുത്ത വർഷം അദ്ദേഹം ദിണ്ടിയോടൊപ്പം പണ്ഡർപൂരിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ചന്ദ്രഭാഗ നദിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു അനുയായിക്ക് നദിയിൽ നിന്ന് വിഠലന്റെ വിഗ്രഹം ലഭിച്ചു. അത് കണ്ട് എല്ലാവരും ആനന്ദഭരിതരായി. അവർ ആ വിഗ്രഹം വഡാലയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചൈത്ര ശുദ്ധ ത്രയോദശി നാളിൽ ആ സത്പുരുഷന്റെ കുടിലിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്തു. അന്നുമുതൽ വഡാലയിൽ നിന്ന് പണ്ഡർപൂരിലേക്ക് വിഠോബയുടെ പല്ലക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്ന രീതി ആരംഭിച്ചു. തുടക്കത്തിൽ വിഠോബയുടെ ഈ ക്ഷേത്രം ചെറുതായിരുന്നു. ൧൯൬൬-ഓടെ ഇതിന്റെ പുനരുദ്ധാരണം നടത്തി.

വഡാലയിലെ കാത്രക് മാർഗിലെ ചാളുകൾക്കിടയിൽ, ഒരു വലിയ ഭൂമിയിൽ, യാതൊരു ആഡംബരവുമില്ലാത്ത, എന്നാൽ ചരിത്രപരവും ഭാഗവത സമ്പ്രദായത്തിന് അനുയോജ്യവുമായ ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. സഭാമണ്ഡപം, അന്തരാളം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിങ്ങനെയാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. സഭാമണ്ഡപം വിശാലമാണ്, തറയിൽ മാർബിൾ പാകിയിരിക്കുന്നു. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം കാണുന്നത് ഹനുമാന്റെ ചെറിയ ക്ഷേത്രമാണ്. അവിടെ ചതുരാകൃതിയിലുള്ള മാർബിൾ പീഠത്തിൽ വീര ഹനുമാന്റെ കൊത്തുപണികളോടു കൂടിയ ശിലാവിഗ്രഹമുണ്ട്. ഈ ചെറിയ ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം കരിങ്കല്ലിൽ തീർത്ത ഗരുഡസ്തംഭമുണ്ട്. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് പടികൾ ഇറങ്ങിയാൽ തുറന്ന അന്തരാളത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ വാതിലിന് മുകളിൽ ഭാഗവത സമ്പ്രദായത്തിന് അടിത്തറ പാകിയ സന്ത് ജ്ഞാനേശ്വർ മഹാരാജ്, ആ ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിൽ കലശം സ്ഥാപിച്ച സന്ത് തുക്കാറാം മഹാരാജ്, സന്ത് നാമദേവ് മഹാരാജ് എന്നിവരുടെ ചിത്രങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ വിശാലമായ വാതിലിലൂടെ അകത്തേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ, ഉയരമുള്ള മാർബിൾ പീഠത്തിൽ മഹാരാഷ്ട്രയുടെ ആരാധനാമൂർത്തികളായ വിഠലന്റെയും രുക്മിണിയുടെയും വിഗ്രഹങ്ങൾ കാണാം. കരിങ്കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഈ വിഗ്രഹങ്ങളെ വസ്ത്രങ്ങളാലും ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. വിഗ്രഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്വർണ്ണ കിരീടമുണ്ട്. കഴുത്തിൽ തുളസിമാലകളും പുഷ്പമാലകളുമുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സഭാമണ്ഡപത്തിന് മുകളിൽ പിരമിഡ് ആകൃതിയിലുള്ള ചെറിയ ശിഖരമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന് മുകളിൽ നാല് വശങ്ങളിൽ നിന്നും മുകളിലേക്ക് കൂർത്തുവരുന്ന വിശാലമായ ശിഖരമുണ്ട്. അതിനു മുകളിൽ ഒരു ചെറിയ ആമലകവും അതിനു മുകളിൽ ത്രിതല കലശവും സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് ഗണപതിയുടെയും മഹാദേവന്റെയും ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഗണപതി ക്ഷേത്രം വിഠൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വലതുവശത്താണ്. ഈ മാർബിൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉയരമുള്ള പീഠത്തിൽ ഗണപതിയുടെ ശിലാവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ വിഗ്രഹത്തിന്റെ ഇടതുവശത്ത് ഇരിക്കുന്ന രീതിയിലുള്ള ത്രിമുഖ ദത്താത്രേയന്റെ മാർബിൾ വിഗ്രഹവും, വലതുവശത്ത് പ്രസന്നവദനയായ ദുർഗ്ഗാമാതാവിന്റെ മാർബിൾ വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. മഹാദേവ ക്ഷേത്രത്തിൽ പിച്ചളയിൽ തീർത്ത ശാലുങ്കയിൽ മഹാദേവന്റെ ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ലിംഗത്തിന് മുകളിൽ ലോഹ ആവരണമുണ്ട്. ശിവലിംഗത്തിന് മുകളിൽ പിച്ചളയിൽ തീർത്ത ഗളന്തികയുണ്ട്. ശിവക്ഷേത്രത്തിലെ പിൻഭാഗത്തെ ഭിത്തിയിലെ സ്വർണ്ണനിറത്തിലുള്ള ചെറിയ ക്ഷേത്രത്തിൽ പാർവ്വതീമാതാവിന്റെ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും ഉയരമുള്ള ശിഖരങ്ങളുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പുലർച്ചെ ൬ മുതൽ ഉച്ചയ്ക്ക് ൧൨.൪൫ വരെയും വൈകുന്നേരം ൪ മുതൽ രാത്രി ൯ മണി വരെയും ഭക്തർക്ക് ദർശനം നടത്താം. രാമനവമി, ഹനുമാൻ ജയന്തി, ശിവരാത്രി, നവരാത്രി തുടങ്ങിയ വിവിധ ഉത്സവങ്ങളും ആഘോഷങ്ങളും ഇവിടെ വലിയ ആവേശത്തോടെ കൊണ്ടാടുന്നു. പ്രതി പണ്ഡർപൂർ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആഷാഢ ഏകാദശി നാളിൽ വലിയ ജാത്ര നടക്കുന്നു. ആഷാഢ ദശമി മുതൽ തന്നെ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ അഖണ്ഡ ഭജന പരിപാടി ആരംഭിക്കുകയും അത് ഏകാദശി നാളിലെ രാത്രി വരെ തുടരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഏകാദശി നാളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ കാക്കഡ് ആരതി നടക്കുന്നു. ഉച്ചയ്ക്ക് ൧ മണിക്കും വൈകുന്നേരം ൭ മണിക്കും ആരതിയുണ്ട്. രാത്രി ൯.൩൦-ന് ശേഷാരതി നടക്കുന്നു. ഈ ദിവസം വിഠൽ-രുക്മിണിക്ക് പ്രത്യേക പൂജകൾ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. മുംബൈയിൽ നിന്നും പരിസരപ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നും നിരവധി വാർക്കരി ദിണ്ടികൾ ഈ ദിവസം ഇവിടെ എത്തിച്ചേരുന്നു. ആഷാഢ ഏകാദശിക്ക് ഭാഗവത സമ്പ്രദായത്തിൽ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട സ്ഥാനമാണുള്ളത്. അതിനാൽ, ഈ പുണ്യദിനത്തിൽ പാണ്ടുരംഗനെ ദർശിക്കാൻ ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തജനങ്ങളുടെ തിരക്കാണ് ഇവിടെ അനുഭവപ്പെടുന്നത്. കാർത്തിക ഏകാദശി നാളിലും ഇവിടെ വലിയ തോതിൽ വൈഷ്ണവർ ഒത്തുചേരുന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

• ദാദർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്ന് ൪ കി.മീ അകലെ
• മുംബൈ സെൻട്രൽ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നും എസ്.ടി സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നും ൭ കി.മീ അകലെ
• നഗരത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നും ബെസ്റ്റ് (BEST) ബസ് സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രം വരെ വരാം
• പരിസരത്ത് താമസത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനുമായി നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ് ക്ഷേത്രം ലൊക്കേഷൻ: