वडुची माता मंदिर

लोणेज, तालुका खंभात, जिल्हा आणंद

भारतीय संस्कृतीत जलतत्त्वाला जीवनाचा आधार मानले गेले आहे. याच कारणामुळे पाण्याशी संबंधित देवतांना विशेष आदराचे स्थान दिले गेले आहे. वरुण, इंद्र, गंगा आणि सप्तमातृकांपासून ते समुद्र, नद्या, विहिरी आणि तलावांच्या पवित्र जलापर्यंत या दैवी शक्तींची पूजा करण्याची प्राचीन परंपरा अस्तित्वात आहे. पूर्वीच्या काळी, जीवनाचे हे महत्त्वाचे स्रोत सुरक्षित राहावेत म्हणून जलदेवतांची स्थापना अनेकदा जलाशयांजवळ आणि विहिरीजवळ केली जात असे. खंभात तालुक्यातील लोणेज गावात वडुची देवीचे असेच एक वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिर आहे. ही जलदेवता भक्तांच्या प्रत्येक मनोकामना पूर्ण करते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. निसर्गरम्य परिसरात वसलेले देवीचे हे मंदिर अत्यंत जागृत आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या शक्तिशाली तीर्थक्षेत्र मानले जाते.

खंभातचे बंदर, जे प्राचीन काळी ‘स्तंभतीर्थ’ म्हणून ओळखले जात असे, ते पहिल्या शतकापासून ते पंधराव्या शतकापर्यंत जगातील सर्वात व्यस्त आणि महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय बंदरांपैकी एक म्हणून ओळखले जात असे. पहिल्या आणि तिसऱ्या शतकाच्या दरम्यान लिहिलेला, नॅव्हिगेशनवरील ‘द पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी’ हा ग्रीक ऐतिहासिक स्रोत या प्रदेशाचे वर्णन खालीलप्रमाणे करतो: ‘हा एक सुपीक देश आहे, जिथे गहू, तांदूळ, तिळाचे तेल, तूप, कापूस आणि त्यापासून बनवलेले भारतीय कापड मिळते. येथे मोठ्या प्रमाणात गुरेढोरे पाळली जातात आणि येथील लोक धिप्पाड व सावळे आहेत.’ पंधराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत खंभात मुस्लिम राजवटीत एक समृद्ध बंदर म्हणून भरभराटीला आले होते. मात्र, मही नदीने वाहून आणलेला गाळ हळूहळू खाडीत साचल्यामुळे पाणी उथळ झाले आणि जहाजांची ये-जा कमी झाली. १७०० व्या वर्षी जनरल गोडार्ड यांनी शहरावर ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता प्रस्थापित केली. त्यानंतर १७८३ मध्ये हा महत्त्वाचा प्रदेश मराठ्यांच्या ताब्यात आला. १८०३ मध्ये ब्रिटिशांनी पुन्हा या प्रदेशाचा ताबा घेतला. अशा प्रकारे, खंभाताने राजकीय सत्तेची अनेक स्थित्यंतरे पाहिली आहेत. बडोद्याच्या गायकवाडांच्या वर्चस्वापासून ते ब्रिटिश प्रभावाच्या काळापर्यंत, प्रत्येक टप्प्याने या प्रदेशाच्या सामाजिक जडणघडणीवर आपली छाप सोडली आहे. खंभाताच्या या ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण भूमीत, लोणेज गावाजवळील वडुची देवीचे पवित्र मंदिर हळूहळू गाढ भक्तीचे केंद्र बनले. तज्ज्ञांच्या मते, या मंदिरात विराजमान असलेली देवीची मूर्ती तेराव्या शतकातील आहे.

पूर्वीच्या काळी वडुची मातेची मूर्ती एका विहिरीत होती. ती प्राचीन विहीर सदैव पाण्याने भरलेली असे. मूर्ती सतत पाण्यात बुडालेली असल्यामुळे भाविकांना देवीचे दर्शन घेता येत नसे. या मंदिराशी संबंधित एका आख्यायिकेनुसार, सुमारे चारशे वर्षांपूर्वी देवीने एका भक्ताला स्वप्नात दृष्टांत देऊन तिची मूर्ती विहिरीतून बाहेर काढून मंदिर बांधण्यास सांगितले. या दैवी आज्ञेचे पालन करून, त्या भक्ताने आपल्या संपूर्ण कुटुंबासह विहिरीतील पाणी उपसण्यास सुरुवात केली, जोपर्यंत विहीर पूर्णपणे कोरडी झाली नाही आणि आतील प्राचीन मूर्ती बाहेर काढली गेली नाही. विशेष म्हणजे, मूर्ती बाहेर काढताच विहीर पुन्हा आपोआप पाण्याने भरली. हा चमत्कार पाहून गावकऱ्यांनी विहिरीजवळ मंदिर बांधले आणि तिथे देवीची स्थापना केली.

गावाच्या प्रवेशद्वारावर स्थित असलेल्या या मंदिराच्या समोर पार्किंगची जागा आहे. परिसर झाडांनी समृद्ध आहे आणि एका बाजूला मोठा तलाव आहे. मंदिराच्या आवाराच्या भिंतीमध्ये असलेल्या प्रवेशद्वाराच्या भिंतींवर द्वारपालांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या रक्षकांच्या समोर, उंच चौथऱ्यावर देवीचे वाहन असलेल्या वाघांच्या मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वार स्वतःच बारकाईने कोरलेल्या चौकटींनी आणि मोठ्या सुशोभित दरवाजांनी सजलेले आहे. मंदिराच्या फरसबंदी अंगणात भाविकांच्या सोयीसाठी अनेक बाके बसवण्यात आली आहेत. अंगणात एक विहीर आहे आणि सुरक्षेसाठी तिला लोखंडी जाळी लावण्यात आली आहे. याव्यतिरिक्त, चार खांबांवर आधारलेला आणि दोन भागांत विभागलेल्या छताचा एक यज्ञमंडप आहे. या मंडपाच्या भोवती भाविकांसाठी स्वतंत्र आसनव्यवस्था करण्यात आली आहे. संकुलात भक्त-निवास, अन्नछत्र आणि स्वयंपाकघर यांसारख्या सुविधांचाही समावेश आहे.

सुमारे दोन फूट उंच अधिष्ठानावर उभारलेल्या या मंदिर रचनेत सभामंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराव्यतिरिक्त, सभामंडपाला डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन अतिरिक्त दरवाजे आहेत. हॉलच्या मध्यभागी, एका चौथऱ्यावर देवीचे वाहन असलेला वाघ आहे. सभामंडपाच्या भिंतींवरील देवकोष्ठांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात, वज्रपीठावर आणि सुशोभित मखरात वडुची मातेची मूर्ती विराजमान आहे. मुख्य मूर्तीच्या उजव्या बाजूला खोडियार माता आणि डाव्या बाजूला मोदेश्वरी देवीची मूर्ती आहे. रंगीबेरंगी वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेल्या या मूर्तींच्या मस्तकावर सुंदर मुकुट आहेत. मंदिराच्या वर एक निमुळते शिखर आहे, ज्याचा आकार चौकोनी असून त्यावर नक्षीकाम केलेले आहे. या शिखरासोबत लहान ‘उरुशृंग’ प्रकारची उप-शिखरे आहेत आणि शिखराच्या शिखरावर आमलक आणि कलश आहे.

मंदिराच्या उजव्या बाजूला एक प्राचीन ‘बारव’ (पायऱ्यांची विहीर) आहे, जिथे जाण्यासाठी सुमारे २० ते ३० पायऱ्या उतरून जावे लागते. पाण्याकडे जाणाऱ्या या पायऱ्यांच्या मार्गातील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाची मूर्ती आहे. असे मानले जाते की, वडूची देवीची मूर्ती मूळतः याच बारवेतून प्रकट झाली होती. मुख्य मंदिराच्या डाव्या बाजूला वावेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे. या मंदिरात जमिनीच्या मध्यभागी शिवलिंग स्थापित आहे. वरच्या छतावरून एक तांब्याचे अभिषेकपात्र टांगलेले आहे, ज्यातून शिवलिंगावर सतत जलाभिषेक होत असतो. पिंडीच्या समोर एका उंच चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती आहे. मंदिराच्या भिंतीतील कोनाड्यांमध्ये हनुमान आणि गणेशाच्या प्रतिमा आहेत.

या मंदिरात साजरे होणारे मुख्य वार्षिक उत्सव म्हणजे चैत्र आणि शारदीय नवरात्री. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत मंदिरात नवचंडी यज्ञासह अनेक धार्मिक विधी केले जातात. या प्रसंगी हजारो भाविक देवीचे दर्शन घेण्यासाठी आणि नवस फेडण्यासाठी येतात. प्रत्येक पौर्णिमेच्या दिवशी मंदिरात भाविकांना महाप्रसाद वाटला जातो.

या मंदिराशी संबंधित सर्वात उल्लेखनीय विधी म्हणजे ‘बारव उपसावणे’, ज्याचा अर्थ मंदिराशेजारील बारवेतील पाणी उपसून काढणे असा होतो. अशी श्रद्धा आहे की, वर्षातून एकदा किंवा कधीकधी दोन वर्षांनंतर, देवी एखाद्या भक्ताच्या स्वप्नात येऊन बारव रिकामी करण्याचा आदेश देते आणि त्यानंतरच हा विधी आयोजित केला जातो. ज्या भक्ताला हा दृष्टांत होतो, तोच एकटा विहिरीत उतरून पाणी उपसतो, तर शेकडो लोक या विधीला मदत करण्यासाठी आणि पाहण्यासाठी जमतात. विहीर पूर्णपणे रिकामी झाल्यावर तिथे साडी आणि चुनरी अर्पण केली जाते आणि कैऱ्यांचा प्रसाद म्हणून नैवेद्य दाखवला जातो. विधी पूर्ण झाल्यानंतर, आश्चर्यकारकपणे अवघ्या दोन तासांत विहीर पुन्हा पाण्याने भरते. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, जे लोक अपत्यप्राप्तीच्या इच्छेने हा कैऱ्यांचा प्रसाद ग्रहण करतात, त्यांना संततीचे वरदान मिळते. महाशिवरात्री, श्रावण महिना, मार्गशीर्ष महिन्यातील पौर्णिमा आणि अमावस्या तसेच मंगळवार आणि शुक्रवारी येथे विशेष पूजा केली जाते. भाविक दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत वडूची मातेचे दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • खंभातपासून ० किमी आणि आनंदपासून ५९ किमी अंतरावर स्थित.
  • खंभात शहरातून राज्य परिवहन बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – मोबाईल: ९९७४२ १६५०१
Back To Home