कोट्यार्क धाम मंदिर

उमरेठ, ता. उमरेठ, जि. आणंद

आणंद जिल्ह्यातील उमरेठ तालुक्यात, उमरेठ-डाकोर मार्गावर अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थळ ‘कोट्यार्क धाम’ वसलेले आहे. हे भव्य मंदिर खडायाता समाजाचे कुलदैवत भगवान कोट्यार्क प्रभू यांना समर्पित आहे, ज्यांना भगवान विष्णू आणि सूर्य नारायण (सूर्य देव) यांचे एकत्रित स्वरूप मानले जाते. हे एक दुर्मिळ सूर्य मंदिर असल्याचे मानले जाते, जे नेमके कर्कवृत्तावर (Tropic of Cancer) स्थित आहे. या भौगोलिक अचूकतेचा प्रत्यय २१ जून रोजी दुपारी १२:०० वाजता येतो, जेव्हा सूर्याची किरणे थेट मंदिराच्या शिखरातून प्रवेश करून गर्भगृहात प्रकाशमान होतात.

पद्मपुराणाचा एक महत्त्वाचा भाग असलेल्या ‘कोट्यार्क महात्म्य’मध्ये कोट्यार्क प्रभूंचे दिव्य स्वरूप, त्यांचा अवतार आणि विश्वाच्या निर्मितीची प्रक्रिया यांचे सविस्तर वर्णन दिले आहे. ‘कोट्यार्क’ या नावाचा अर्थ एक कोटी सूर्यांच्या तेजासारखी प्रचंड आणि अमोघ ऊर्जा असा होतो. या ग्रंथानुसार, जेव्हा विश्वाच्या निर्मितीचा संकल्प केला गेला, तेव्हा भगवान विष्णू (कोट्यार्क प्रभू) यांच्या नाभीतून निर्माण झालेल्या कमळातून भगवान ब्रह्मा यांचा जन्म झाला. या सृष्टी निर्मितीच्या गूढ प्रक्रियेदरम्यान, भगवान विष्णूंच्या कानातील मळातून ‘मधु’ आणि ‘कैटभ’ नावाचे दोन क्रूर राक्षस जन्माला आले. जेव्हा भगवान ब्रह्मा विश्वाच्या कल्याणासाठी वेदांची रचना करत होते, तेव्हा या राक्षसांनी त्यांच्या पवित्र कार्यात अडथळा आणून त्यांना मानसिक आणि शारीरिक त्रास दिला. जेव्हा वेदांचे आणि आदिज्ञानाचे रक्षण धोक्यात आले, तेव्हा ब्रह्मदेवांनी कोट्यार्क प्रभूंकडे साकडे घातले. या प्रार्थनेला प्रतिसाद देत, कार्तिक शुद्ध एकादशी, ज्याला प्रबोधिनी एकादशी म्हणूनही ओळखले जाते, त्या दिवशी भगवान आपल्या योगनिद्रेतून जागे झाले. त्यांनी आपल्या दिव्य शरीरातून कोट्यवधी सूर्यांचे प्रखर तेज प्रक्षेपित केले. या अतींद्रिय आणि अफाट ऊर्जेच्या लाटांखाली मधु आणि कैटभ हे दोन्ही राक्षस क्षणात भस्मसात झाले.

खडायाता समाज आणि त्यांचे कुलदैवत कोट्यार्क प्रभू यांच्यात अतूट नाते असल्याचे मानले जाते. पौराणिक समजुतीनुसार, ज्या ठिकाणी राक्षसांचा वध झाला, तिथेच—विशेषतः गुजरातच्या गांधीनगर जिल्ह्यातील महाुडी (कोट्यार्क धाम) येथे—या समाजाची स्थापना झाली. खडायाता समाज प्रामुख्याने वैष्णव पंथाचा असून ते कोट्यार्क प्रभू यांना आपल्या वंशाचे रक्षक आणि आधारस्तंभ मानतात. अशी जुनी परंपरा आहे की, विवाह असो किंवा मुलांचे ‘बाबरी’ (मुंडन) संस्कार, प्रत्येक शुभ कार्य कोट्यार्क प्रभूंच्या चरणी नतमस्तक झाल्याशिवाय पूर्ण होत नाही. जगभरात कुठेही स्थायिक असले तरी, या समाजातील लोक कोट्यार्क धामला आपले आध्यात्मिक माहेर मानतात. आधुनिक काळात, स्वर्गीय जयंतीलाल जेठालाल कच्छवाला यांच्या प्रेरणेतून समाजाचा प्राचीन आणि विखुरलेला वारसा एकत्र करण्यासाठी उमरेठ येथे या मंदिराची निर्मिती करण्यात आली. २८ एप्रिल २०१७ रोजी जगदीशभाई शुक्ला आणि पंचम पीठाधीश्वर १०८ गोस्वामी श्री वल्लभलालजी महाराज यांच्या हस्ते प्राचीन विधींनुसार मंदिराचे बांधकाम सुरू झाले. बांधकाम सुरू असतानाच जयंतीलाल कच्छवाला यांचे निधन झाल्यामुळे, त्यांचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी आणि कुटुंबाचा इतिहास भावी पिढ्यांसाठी जतन करण्यासाठी मंदिराच्या परिसरात एक स्मारक उभारण्यात आले. पारंपारिक वास्तुकला आणि आधुनिक सुविधांचा सुंदर संगम असलेले हे मंदिर २०२२ च्या सुमारास पूर्ण झाले.

उमरेठ-डाकोर मुख्य मार्गाला लागून असलेल्या भव्य प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या विस्तीर्ण प्रांगणात प्रवेश केला जातो. प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला वाहनतळाची (पार्किंग) व्यवस्था आहे. प्रांगणात मुख्य मंदिराव्यतिरिक्त इतरही अनेक वास्तू आहेत. वास्तुकलेच्या दृष्टीने, मुख्य मंदिर उत्तर भारतीय नागर शैलीचे असून त्यावर राजस्थान आणि गुजरातमध्ये प्रचलित असलेल्या मारू-गुर्जर शैलीचा मोठा प्रभाव आहे. पिवळ्या वाळूच्या दगडापासून (Sandstone) बनवलेले हे मंदिर सूर्यप्रकाशात सोन्यासारखे चमकते. मंदिराच्या समोर, कमळाच्या आकाराच्या कुंडात आणि अष्टकोनी चौथऱ्यावर मारुती (हनुमान) यांची मूर्ती विराजमान आहे, ज्याच्या समोर कासवाची मूर्ती आहे. चौथऱ्याच्या बाजूला आठ गजराज (हत्ती) कोरलेले आहेत. यानंतर, सुमारे दहा पायऱ्या चढून गेल्यावर, उंच चौथऱ्यावर असलेल्या मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश केला जातो. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींच्या मूर्ती आहेत. मंदिराची रचना तीन प्रवेशमंडप, एक सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. मंडप आणि सभामंडप अर्ध-खुले असून, त्यातील खांबांवर विविध देवता, वेली आणि भौमितिक नक्षीकाम अत्यंत बारकाईने केले आहे. खांबांच्या वरच्या भागात सुंदर तोरणे कोरलेली आहेत.

गर्भगृहात कोट्यार्क प्रभूंची चतुर्भुज मूर्ती वज्रपीठावर विराजमान आहे, ज्यांच्या वरच्या हातांमध्ये गदा आणि चक्र आहे. देवाला मोरपीस, मुकुट आणि गळ्यापासून पायापर्यंत विविध दागिने व फुलांच्या माळा अर्पण केल्या आहेत. गर्भगृहाच्या वर ‘लॅटिना’ प्रकाराचे उंच नागर शैलीचे शिखर आहे, ज्यावर ‘उरुशृंग’ नावाचे अनेक लहान उप-शिखर कोरलेले आहेत. शिखराच्या टोकावर आमलक आणि कलश सुशोभित आहे. मंदिराचा पाया (प्लिंथ) गजथरांनी (शक्तीचे प्रतीक असलेले हत्तींच्या रांगा) कोरलेला आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंती, ज्यांना वास्तुशास्त्राच्या भाषेत ‘जंघा’ म्हटले जाते, त्यावर श्री कृष्ण, राधा आणि विष्णू यांच्या सुंदर मूर्ती तसेच विविध अप्सरा आणि नर्तकींच्या कोरीव प्रतिमा असलेल्या देवळ्या आहेत. मुख्य मंदिराच्या शेजारी गणेश, हनुमान आणि महादेव यांची स्वतंत्र मंदिरे आहेत. याव्यतिरिक्त, दुर्गा माता मंदिरात खडायता समाजाच्या ७ ब्राह्मण आणि १२ वणिक गोत्रांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या १९ कुलदेवींच्या मूर्ती आहेत, ज्यामध्ये मध्यभागी सिंहावर आरूढ असलेली दुर्गा मातेची धातूची मूर्ती विराजमान आहे.

येथे वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव आणि सामाजिक कार्यक्रम मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. राक्षसांवरील विजयाचे प्रतीक असलेला ‘कार्तिक शुद्ध द्वादशी’ हा येथील मुख्य उत्सव आहे, ज्यासाठी संपूर्ण खडायता समाज ‘महाप्रसादा’साठी एकत्र येतो. जन्माष्टमी आणि दिवाळीसारखे सणही येथे अत्यंत भक्तीभावाने साजरे केले जातात. जन्माष्टमीच्या दिवशी गर्भगृह फुलांच्या सजावटीने सजवले जाते आणि देवाला ‘राजभोग’ अर्पण करण्याची परंपरा अत्यंत निष्ठेने पाळली जाते.

कोट्यार्क धाममधील दैनंदिन दिनचर्या सकाळी ७:१५ ते ८:१५ या वेळेत होणाऱ्या ‘मंगला आरती’ने सुरू होते. त्यानंतर सकाळी १० ते ११ या वेळेत ‘शृंगार’ विधी होतो, ज्यामध्ये मूर्तीला अत्यंत सुंदर वस्त्रांनी आणि दागिन्यांनी सजवले जाते. सकाळी ११:४५ ते दुपारी १ वाजेपर्यंत ‘राजभोग आरती’चे विधी पार पडतात. दुपारच्या विश्रांतीनंतर, दुपारी ४:१५ ते ४:३० या वेळेत देवाचे ‘उत्थापन’ होते, त्यानंतर पुन्हा दर्शन उपलब्ध होते. त्यानंतर सायंकाळी ४:४५ ते ५:४५ या वेळेत ‘संध्या पूजा’ केली जाते. दिवसाची सांगता सायंकाळी ६:१५ ते ७:१५ या वेळेत होणाऱ्या ‘शयन’ विधीने होते. भाविक दररोज सकाळी ७:१५ ते दुपारी १ आणि दुपारी ४ ते सायंकाळी ७:१५ या वेळेत दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती 

  • उमरेठ बस स्थानकापासून ४ किमी आणि आनंद शहरापासून ३० किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • आनंद आणि खेडा जिल्ह्यातील विविध शहरांतून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. ८८४९१००२९६.