सिकोतर माता मंदिर

रालेज, तालुका खंभात, जिल्हा आणंद

खंभात तालुक्यातील रालेज या किनारपट्टीवरील गावात पूजनीय सिकोतर माता मंदिर स्थित आहे. शतकानुशतके, या देवीची समुद्रदेवता म्हणून पूजा केली जाते. अरबी समुद्राच्या किनाऱ्याजवळ वसलेले हे मंदिर, देवी जहाजांचे रक्षण करते या श्रद्धेसाठी प्रसिद्ध आहे. व्यापारी जहाजांना त्यांच्या इच्छित स्थळी सुरक्षितपणे पोहोचवणारी दैवी शक्ती म्हणून तिला मानले जाते आणि रबारी समाजाची कुलदेवी म्हणून तिची उपासना केली जाते. संतती प्राप्तीसाठी आशीर्वाद मिळवण्याच्या नवसासाठीही येथे मोठ्या संख्येने भाविक येतात. सिकोतर मातेचे हे मंदिर आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अगाध श्रद्धेने, भाविक देवीला ‘वाहनवती माता’ म्हणून संबोधतात, ज्याचा अर्थ जहाजे आणि वाहनांचे दैवी रक्षक असा होतो.

रालेज हे भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील अरबी समुद्राचा एक भाग असलेल्या खंभातच्या आखाताच्या मुखाजवळ वसलेले आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या हे आखात गुजरातला अरबस्तान, पूर्व आफ्रिका आणि आग्नेय आशियाशी जोडणारे एक प्रमुख सागरी प्रवेशद्वार राहिले आहे. प्राचीन काळी, रालेज-खंभातच्या आसपासचा किनारपट्टीचा प्रदेश ‘त्रंबवती नगरी’ म्हणून ओळखला जात असे आणि हे नाव आजही सिकोटर मातेच्या आरतीमध्ये ऐकायला मिळते. लोथलचे उत्खनन करताना, प्रख्यात पुरातत्वशास्त्रज्ञ एस. आर. राव यांनी समुद्र देवतेच्या पूजेच्या प्रबळ परंपरेचा पुरावा जगासमोर आणला. ही देवता स्थानिक पातळीवर वाहनवती माता/सिकोटरा माता म्हणून ओळखली जाते.

‘गॉडेस ॲट सी: सिकोतरा माता’ या शीर्षकाचा एक महत्त्वपूर्ण शोधनिबंध, जो अभिजीत आंबेकर यांनी लिहिला असून प्रतिष्ठित विद्वत्तापूर्ण नियतकालिक ‘जर्नल ऑफ इंडियन ओशन आर्किओलॉजी’ (JIOA) मध्ये प्रकाशित झाला आहे. गुजरातच्या किनारपट्टीवरील सागरी परंपरा आणि प्राचीन व्यापार यांच्यातील संबंधांचा शोध घेणारा एक महत्त्वाचा अभ्यास सादर करते. या शोधनिबंधानुसार, सिकोटरा माता आणि अदनच्या आखातातील सोकोत्रा बेट यांच्यात काहीतरी संबंध होता. सोकोत्रा किंवा सोकोत्रा हे हिंदी महासागरातील आफ्रिकेच्या शिंगाच्या (हॉर्न ऑफ आफ्रिका) पूर्वेस असलेले येमेनी बेट आहे. सुमारे २,००० वर्षांपासून, हे छोटे बेट भारत ते पूर्व आफ्रिका आणि मध्य पूर्व या सागरी व्यापारी मार्गावरील भारतीय खलाशांसाठी, विशेषतः गुजरातच्या खलाशांसाठी, एक महत्त्वाचे थांबा केंद्र होते. सोकोत्रा बेटाच्या समुद्रकिनाऱ्यावरील खडकांमध्ये असलेल्या ‘हॉक’ गुहेतील शिलालेखांमध्ये याचे विपुल पुरावे मिळतात.

ब्राह्मी आणि खरोष्ठी तसेच गुजराती लिपीत लिहिलेल्या या शिलालेखांमध्ये भरूच आणि भावनगर येथील खलाशांचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात.
आंबेकर यांच्या मते, जेव्हा खंभात हे जगातील सर्वात गजबजलेल्या आणि महत्त्वाच्या बंदरांपैकी एक होते, तेव्हा रालेज येथील हे मंदिर खलाशांसाठी नैसर्गिक दीपगृहाचे काम करत असे. मंदिराच्या ‘दिवा-दांडी’वर (पवित्र दिवा ठेवण्याचा खांब) रात्रीच्या वेळी एक दिवा लावला जात असे, जो समुद्रातून येणाऱ्या जहाजांसाठी सुरक्षिततेचा संकेत मानला जाई. या परंपरेतूनच, देवीला हळूहळू ‘वाहनवती माता’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, जी जहाजांचे रक्षण करणारी दैवी संरक्षक आहे.

सिकोतर माता ही आदिमाया शक्तीचे (मूळ वैश्विक ऊर्जा) एक रूप मानली जाते. तिची ओळख ‘स्कंद पुराण’ मध्ये उल्लेखिलेल्या अवंती प्रदेशातील हरसिद्धी मातेशी जोडलेली आहे. मंदिराशी संबंधित एक प्रसिद्ध दंतकथा जगडू शहा नावाच्या जैन व्यापाऱ्याशी निगडित आहे. सौराष्ट्र प्रदेशात पडलेल्या भीषण दुष्काळातही सिकोतर मातेच्या कृपेने त्यांचा व्यापार भरभराटीस आला. मात्र, देवीला सोन्याची साखळी अर्पण करण्याचे आपले वचन पूर्ण करण्यास ते असमर्थ ठरले, तेव्हा त्यांचे जहाज समुद्रात एका भीषण वादळात सापडले. त्यांनी क्षमेची प्रार्थना केल्यानंतरच देवीने त्यांचे प्राण वाचवले आणि जहाजाला सुरक्षितपणे किनाऱ्यावर पोहोचवले. स्थानिक श्रद्धेनुसार, या ठिकाणी असलेल्या खांबावर कधीकधी आपोआप दिवा प्रज्वलित होत असे, जो संकटात सापडलेल्या जहाजांना मार्ग दाखवून खलाशांना सुरक्षितपणे किनाऱ्यावर पोहोचण्यास मदत करत असे. या संरक्षक मार्गदर्शनामुळेच देवीला प्रेमाने ‘वाहनवती’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. स्थानिक लोककथा आणि गीतांमध्ये तिचे वर्णन तारणहार म्हणून केले आहे. प्राचीन काळापासून खलाशी आणि मच्छिमार समाजाचा या देवीवर गाढ विश्वास आहे आणि आजही समुद्रात जाण्यापूर्वी तिचा आशीर्वाद घेण्याची प्रथा कायम आहे.

अरबी समुद्राच्या किनाऱ्याजवळ आणि खंभातच्या आखाताच्या मुखाजवळ वसलेले हे मंदिर निसर्गरम्य नैसर्गिक परिसराच्या मध्यभागी स्थित आहे. मंदिर संकुलाला वेढलेल्या तटबंदीच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक प्रशस्त अंगण असून तिथे वाहने उभी करण्यासाठी मोठी जागा उपलब्ध आहे. या वाहनतळाच्या आसपास, पूजेसाठी आवश्यक साहित्य विकणारी अनेक दुकाने आहेत. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, मंदिराच्या आतील अंगणात प्रवेश होतो. मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना भाविकांसाठी बसण्याची सोय करण्यात आली आहे. या मार्गावर, भाविकांना ऊन आणि पावसापासून संरक्षण मिळावे म्हणून ‘गजपृष्ठाकृती’ धातूचा मंडप उभारण्यात आला आहे. येथून, अकरा पायऱ्या चढून मंदिराच्या भोवती असलेल्या मुख्य अंगणात जाता येते. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना सिंहाच्या कोरीव मूर्ती आहेत. संपूर्ण अंगणात संगमरवरी फरसबंदी केलेली आहे. मुख्य मंदिराच्या समोर, चौपन्न फूट उंचीचे एक भव्य शिविलंग स्थापित केलेले आहे. त्यामध्ये बारा ज्योतिर्लिंगांच्या प्रतिकृती पाहता येतात. या रचनेच्या मध्यभागी, देशाचा नकाशा असून त्यावर या पवित्र ज्योतिर्लिंग तीर्थक्षेत्रांची ठिकाणे दर्शविली आहेत. याव्यतिरिक्त, मंदिराच्या परिसरात नंदी (पवित्र बैल) आणि इतर देवतांच्या स्वतंत्र मूर्ती आहेत. भाविकांच्या सोयीसाठी येथे सुसज्ज विश्रामगृह देखील उपलब्ध करून देण्यात आले आहे.

मंदिराची वास्तुशिल्प रचना मुखमंडप, सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह यांनी बनलेली आहे. मुखमंडप आणि सभामंडपाच्या दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी दोन कोरीव हत्ती आहेत. दर्शन मंडप आणि सभामंडप अर्ध-खुली शैलीत डिझाइन केलेले आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी एक हवनकुंड (धार्मिक अर्पणांसाठी वापरली जाणारी यज्ञवेदी) आहे. सभागृहातील खांबांच्या वरच्या भागावर सुरसुंदरींच्या मूर्ती आहेत. अंतरालाच्या समोर असलेल्या सभामंडपात, संगमरवरी चौरंगावर देवीचे वाहन असलेला सिंहाचा पुतळा विराजमान आहे. अंतरालाच्या भिंतींमधील देवकोष्ठांमध्ये गणपती आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आणि उंबरठा नाजूक नक्षीकाम केलेल्या चांदीच्या पत्र्यांनी मढवलेला आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी, वज्रपीठावर सिकोटर मातेची मूर्ती विराजमान आहे. मूर्तीला सोन्याचा मुखवटा आणि मुकुट परिधान केलेला आहे. देवीच्या हातात त्रिशूळ आणि तलवार अशी शस्त्रे आहेत, तर एक हात आशीर्वादाच्या मुद्रेत उंचावलेला आहे. मंदिराला एकूण चार शिखरे आहेत, एक मुखमंडपावर, दोन सभामंडपावर आणि एक गर्भगृहावर. प्रत्येकाच्या शिखरावर कळस आहे. मंदिराच्या मागे नऊ मीटर उंच तांब्याच्या पत्र्याने मढवलेला खांब (दिवा-दांडी) आहे, जो पूर्वीच्या काळी समुद्रातील जहाजांना दिशा दाखवण्यासाठी दीपस्तंभ म्हणून काम करत असे.

अश्विन आणि चैत्र महिन्यात मंदिरात नवरात्रीचा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. या नऊ दिवसांत मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी असते. चैत्र पौर्णिमेला येथे मोठी यात्रा भरते आणि हजारो भाविक समुद्रात स्नान करून देवीचे दर्शन घेण्याचा लाभ घेतात. मंदिर ट्रस्टतर्फे दर रविवारी आणि प्रत्येक पौर्णिमेला भाविकांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. दर्यावर्दी आणि कोळी बांधव नवीन बोट खरेदी केल्यानंतर देवीला लहान लाकडी बोटी अर्पण करतात आणि त्यांच्या जहाजांच्या संरक्षणासाठी प्रार्थना करतात. ही परंपरा शेकडो वर्षांपासून सुरू आहे. नवरात्री उत्सवादरम्यान गरबा आणि रास नृत्याचे आयोजन केले जाते आणि संपूर्ण मंदिर परिसर विद्युत रोषणाईने उजळून निघतो. याव्यतिरिक्त, परिसरामध्ये हनुमान मंदिर, नटराज मूर्ती आणि लक्ष्मी-शेषनारायण यांची मंदिरे आहेत. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत उघडे असते.

उपयुक्त माहिती

  • खंभात शहरापासून १० किमी आणि आनंदपासून ५१ किमी अंतरावर स्थित.
  • खंभात येथून राज्य परिवहन बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय – दूरध्वनी – ०२६९८-२८५४००
  • मोबाईल – ९९०९६३३९४७
Back To Home