उमिया माता मंदिर

कसा, ता. विसनगर, जि. मेहसाणा

उमिया माता हे उमा देवीचे रूप आहे, ज्या आदिमाया आणि माता पार्वतीचा अवतार मानल्या जातात. दैवी शक्तीचे प्रतीक असलेल्या त्या जगभरात पसरलेल्या समृद्ध कडवा पाटीदार समाजाच्या कुलदेवी आहेत. गुजरातमध्ये त्यांचे मुख्य स्थान उंझा येथे आहे, जे या ठिकाणापासून केवळ २० किमी अंतरावर आहे. जगभरात जिथे जिथे कडवा पाटीदार समाज स्थायिक झाला आहे, तिथे त्यांनी आपल्या कुलदेवीची मंदिरे उभारली आहेत आणि कसा येथील मंदिर या भक्तीचे एक महत्त्वपूर्ण प्रतीक आहे. वास्तुकलेच्या दृष्टीने अतिशय सुंदर असलेल्या या मंदिर परिसरात उमेश्वर महादेवाचे मंदिरही स्थित आहे.

देवीच्या पौराणिक कथेनुसार, सती मातेने अग्नीकुंडात स्वतःला अर्पण करण्यापूर्वी, पुढच्या जन्मी भगवान शिव हेच पती म्हणून मिळावेत अशी तीव्र इच्छा व्यक्त केली होती. परिणामी, राजा हिमवानाच्या घरी त्यांनी उमा म्हणून पुनर्जन्म घेतला. कठोर तपश्चर्येनंतर, त्यांचा विवाह भगवान शिवाशी झाला आणि त्यानंतर त्यांना ‘माता उमिया’ हे नाव प्राप्त झाले. त्यांना माता अन्नपूर्णा यांचा अवतारही मानले जाते. असे म्हटले जाते की माता सीतेने स्वतः उमिया मातेची नित्य पूजा केली होती. राजा जनकाच्या राजवाड्याच्या बागेत देवीचे एक मंदिर होते. माता सीतेने पृथ्वीलोक सोडण्यापूर्वी, आपले पुत्र लव आणि कुश यांना उमिया मातेच्या संरक्षणाखाली सोपवले होते. तेव्हापासून लव आणि कुश हे देवीचे परम भक्त बनले. पाटीदार समाज स्वतःला श्री राम आणि माता सीतेच्या या पुत्रांचे थेट वंशज मानतो. लव आणि कुश यांच्या पावलावर पाऊल ठेवत, त्यांच्या वंशजांनी ही नित्य पूजेची परंपरा युगानुयुगे जपली आहे.

कडवा पाटीदार समाजाचा इतिहास सिंधू संस्कृतीशी जोडलेला असल्याचे मानले जाते. मूळचे क्षत्रिय वर्णाचे असलेले हे समाज कालांतराने तीन उपजातींमध्ये विभागले गेले. यामध्ये ‘कुर्मी क्षत्रिय’ – जे शेती करणारे होते – ते आधुनिक पाटीदार समाजाचे पूर्वज आहेत. १००० इसवी सनानंतर परकीय आक्रमणांच्या लाटेनंतर, अनेक कुर्मी गट पंजाबमधून उत्तर गुजरातच्या उंझा भागात स्थलांतरित झाले. पंजाबमधील गुजराणवाला येथील ‘कराड’ प्रदेशातून आलेल्या गटांना ‘कडवा कुर्मी’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, तर ‘लेऊ’ प्रदेशातून आलेल्यांना ‘लेऊ कुर्मी’ म्हटले गेले. कालांतराने ‘कराड’ शब्दाचे ‘कडवा’ आणि ‘कुर्मी’ शब्दाचे ‘कणबी’ झाले. सतराव्या शतकात, जेव्हा समाजाने राज्यकर्त्यांकडून जमिनीचे हक्क (‘पट्टे’) मिळवण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्यांना हळूहळू ‘पाटीदार’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. उंझा भागात, जिथे समाज गुजरातमध्ये प्रथम स्थायिक झाला, तिथे उमिया मातेचे प्राचीन मूळ मंदिर आहे. विसाव्या शतकाच्या शेवटी, कसा येथील ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन देवीसाठी हे भव्य मंदिर उभारले.

विसनगरच्या बाहेरील भागात स्थित, कसा येथील मंदिर अभ्यागतांचे स्वागत एका विशाल अंगणातून करते, जिथे पोहोचण्यासाठी बाहेरील भिंतीला एक प्रवेशद्वार आहे. अंगणात पवित्र अग्नी विधीसाठी एक ‘हवनकुंड’ आहे. पाच पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिराच्या उंच ‘जगती’वर (प्लॅटफॉर्म) पोहोचता येते. मुख्य रचना गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्गासह तयार करण्यात आली आहे. आणखी पाच पायऱ्या चढल्यावर ‘दर्शन मंडप’ येतो. वास्तुशास्त्रीय आराखड्यात तीन प्रवेशद्वार, एक सभा मंडप, एक अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वार आणि सभा मंडप दोन्ही मोकळे आहेत. प्रवेशद्वाराच्या समोरील खांबांवर ‘द्वारपालांच्या’ मूर्ती कोरलेल्या आहेत. अंतराळातील कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि भैरव यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या नक्षीदार दरवाजाच्या चौकटीच्या तळाशीही द्वारपालांच्या आकृत्या आहेत. गर्भगृहाच्या आत, एका सुवर्ण ‘मखर’मध्ये देवीची बैलावर स्वार असलेली संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. रेशमी वस्त्रे आणि उत्कृष्ट दागिन्यांनी सजलेल्या देवीच्या मस्तकावर सुवर्ण मुकुट आहे. तीन प्रवेशद्वार आणि सभा मंडपावर पारंपारिक घुमट आहेत, तर गर्भगृहावरील मुख्य शिखर हे मोहक ‘उरुशृंग’ शैलीतील आहे.

काही अंतरावर, याच परिसरात उमेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे. या मंदिरात अर्ध-खुला सभा मंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभा मंडपातील एका चबुतऱ्यावर नंदीची मूर्ती आणि कासवाचे शिल्प आहे. अंतराळातील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत, तर गर्भगृहाच्या मध्यभागी शिव लिंग आहे. लिंगाच्या मागे, ‘वज्रपीठ’वर शिव आणि पार्वतीचे सुंदर शिल्प आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर कुबेरदेव आणि यमदेव यांसारख्या देवतांचे कोनाडे आहेत. जवळच असलेल्या एका खुल्या मंडपात बारा ‘ज्योतिर्लिंगांचे’ प्रतीक असलेले शिवलिंग आहेत.

मंदिरातील आध्यात्मिक जीवनाची सुरुवात दररोज सकाळी साडेसहा वाजता ‘मंगला आरतीने’ होते, त्यानंतर सूर्यास्ताच्या वेळी ‘संध्या आरती’ होते. मंदिरात देवीचा ‘प्रकट्य दिन’, चैत्र आणि शारदीय नवरात्र, वसंत पंचमी आणि अन्नकूट यांसारखे अनेक सण साजरे केले जातात. यापैकी शारदीय नवरात्र अत्यंत उत्साहात साजरी केली जाते. या काळात शास्त्रानुसार विधीवत पूजा आणि प्रार्थना केली जाते. नऊ रात्री, पारंपारिक वेशभूषेतील महिला मंदिराच्या आवारात डोक्यावर ‘गरबो’ आणि हातात दिवे घेऊन गरबा नृत्य करतात. अष्टमीच्या दिवशी, ‘हवन’ विधीसाठी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. मंदिर भाविकांसाठी सकाळी ६ ते दुपारी १ आणि दुपारी ३.३० ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • विसनगरपासून ४ किमी आणि मेहसाणापासून २४ किमी अंतरावर स्थित
  • विसनगर आणि मेहसाणा येथून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनांनी थेट मंदिरापर्यंत पोहोचता येते
  • परिसरात निवास आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क – पटेल नवीनभाई तैलानी, प्रशासक (भ्रमणध्वनी – ९८७९३१७९१३); प्रवीणभाई रावल, पुजारी (भ्रमणध्वनी – ७०६९६२२३४४)
Back To Home