तुळजाभवानी मंदिर

संजय नगर, खंडवा, जिल्हा खंडवा

हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांची कुलस्वामिनी असलेल्या प्राचीन तुळजाभवानी मातेचे मंदिर खंडवा शहरात स्थित आहे. असे मानले जाते की, येथे तुळजाभवानीची पूजा रामायण काळापासून केली जात आहे. स्थानिक दंतकथांनुसार, प्रभू श्रीराम यांनी स्वतः या पवित्र स्थळी देवीची उपासना केली होती. या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे, देवी दिवसभरात सकाळी, दुपारी आणि संध्याकाळी अशा तीन वेगवेगळ्या रूपांत दर्शन देते असे मानले जाते. खंडवा आणि आसपासच्या परिसरातील असंख्य कुटुंबांची कुलदेवता असल्याने, हे मंदिर नेहमीच भाविकांनी गजबजलेले असते.

खंडवा शहराबद्दल एक रंजक दंतकथा प्रचलित आहे. प्राचीन काळी हा प्रदेश ‘खांडववन’ नावाच्या घनदाट जंगलाने व्यापलेला होता. महाभारताच्या आदिपर्वात वर्णन केल्याप्रमाणे, बारा वर्षे चाललेल्या श्वेतकी यज्ञात सतत तूप खाल्ल्यामुळे अग्नी देवाला अपचनाचा त्रास झाला. ब्रह्मदेवांनी त्यांना खांडववन भक्षण करण्याचा सल्ला दिला, ज्यामुळे त्यांचा आजार बरा होईल. मात्र, हे जंगल तक्षक नाग आणि इतर जीवांचे निवासस्थान होते आणि त्यांना इंद्र देवाने संरक्षण दिले होते. त्यामुळे अग्नी देव ते भक्षण करू शकले नाहीत. मदतीसाठी त्यांनी अर्जुन आणि भगवान श्रीकृष्णाकडे धाव घेतली, ज्यांनी हे जंगल जाळून खाक केले. त्यानंतर अग्नी देवांचा आजार बरा झाला. असे म्हटले जाते की, आजच्या ‘खंडवा’ शहराला हे नाव खांडववनावरूनच मिळाले आहे.

मंदिराचा विचार करता, तुळजाभवानीचे हे स्थान रामायण काळापासून अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते. वनवासाच्या काळात प्रभू श्रीराम, सीता माता आणि लक्ष्मण यांनी खांडववनाला (आधुनिक खंडवा) भेट दिली होती आणि येथे सलग नऊ दिवस देवीची पूजा केली होती. असे म्हटले जाते की, त्यावेळी देवीने त्यांना दिव्य शस्त्रे प्रदान केली होती. दुसरी एक दंतकथा अशी आहे की, तुळजापूरच्या तुळजाभवानी मातेने छत्रपती शिवाजी महाराजांना अफझलखानाचा वध करण्यासाठी प्रसिद्ध भवानी तलवार प्रदान केली होती. विशेष म्हणजे, ही देवी एकेकाळी ‘नाकटी माता’ या नावाने पूजली जात असे. नाकटी मातेची मंदिरे आजही राजस्थानमध्ये आढळतात, त्यापैकी सर्वात प्रमुख मंदिर जयपूरपासून २२ किलोमीटर अंतरावर जयभवानीपुरा येथे आहे, जे ७३० ते १०३६ या काळात गुर्जर-प्रतिहार राजवटीत बांधले गेले होते. स्थानिक लोककथांनुसार, ही देवी चोरांपासून आणि दरोडेखोरांपासून गावांचे रक्षण करत असे. तिच्या हस्तक्षेपामुळे संतप्त झालेल्या काही दरोडेखोरांनी तिच्या मूर्तीची नासधूस केली, तिचे नाक तोडले आणि तेव्हापासून तिला ‘नाकटी माता’ म्हटले जाऊ लागले. खंडवामध्येही १९३० पर्यंत तिची याच नावाने पूजा केली जात असे, त्यानंतर महान संत दादाजी धूनीवाले यांनी तिचे नामकरण ‘तुळजाभवानी’ असे केले.

हे मंदिर दादाजी धूनीवाले धाम जवळ एका प्रशस्त अंगणात स्थित असून, त्याचे प्रवेशद्वार कमानीला आधार देणाऱ्या भव्य शंख आकाराचे आहे. प्रवेशद्वारासमोर एक उंच दगडी दीपस्तंभ आहे आणि त्याच्या पलीकडे देवीचा गाभारा आहे. १९६७ मध्ये पुनर्बांधणी झाल्यानंतर मंदिराला सध्याचे आधुनिक स्वरूप प्राप्त झाले असून, त्यात एक मोठा आयताकृती सभामंडप आणि गाभारा आहे. गाभाऱ्याचे शिखर उंच असून सभामंडपाच्या बाहेरील भिंतींवर रंगीबेरंगी चित्रे कोरलेली आहेत. भिंतीच्या एका बाजूला भगवान शिव, तर दुसऱ्या बाजूला भवानी देवी शिवाजी महाराजांना तलवार देतानाचे दृश्य चित्रित केले आहे.

सभामंडपाच्या आत उजव्या बाजूला संगमरवरी देवळात भगवान गणेशाची मोठी दगडी मूर्ती आहे. त्या शेजारी अन्नपूर्णा माता आणि लक्ष्मी-नारायण यांच्या मूर्ती आहेत. अन्नपूर्णा मातेच्या सुशोभित मूर्तीच्या पीठावर शेंदूर फासलेला एक प्राचीन कोरीव फलक आहे, ज्यावर तांत्रिक परंपरेतील योगिनींचे चित्रण आहे. या फलकाजवळ भैरवाचा मुखवटा ठेवलेला आहे. सभामंडपाच्या मध्यभागी देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची मूर्ती एका उंच चौथऱ्यावर स्थापित आहे. गाभारा हत्ती आणि फुलांच्या नक्षीकाम असलेल्या सुवर्ण कमानींनी सजवलेला आहे. वस्त्र आणि दागिन्यांनी नटलेली देवीची मूर्ती एका उंच संगमरवरी पीठावर चांदीच्या चौकटीत विराजमान आहे. भाविकांना केवळ देवीच्या मुखाचे दर्शन घेता येते. मूर्तीसमोर चांदीच्या ताटावर पितळी सिंहाची मोठी मूर्ती ठेवलेली आहे. असे मानले जाते की, ही मूर्ती सकाळी बालकासारखी, दुपारी तरुणासारखी आणि संध्याकाळी वृद्ध स्वरूपात दिसते.

तुळजाभवानी मंदिराच्या उजव्या बाजूला भव्य रामेश्वर महादेव मंदिर आहे, जिथे भगवान शिवाची ‘भवानी शंकर’ म्हणून पूजा केली जाते. तीन उंच शिखरे असलेल्या या मंदिरात कोरीव कमानींनी आधारलेला खुला सभामंडप आहे. प्रवेशद्वारावर नंदीची दगडी मूर्ती शिवलिंगाकडे तोंड करून बसलेली आहे, ज्यावर एक मोठे अलंकार आणि नागाचा फणा आहे. त्याच्या मागे भगवान शिवाची ध्यानावस्थेतील संगमरवरी मूर्ती आहे. मंदिराच्या बाजूच्या कक्षांमध्ये श्रीराम, सीता, लक्ष्मण आणि तुळजेश्वर हनुमान यांची मंदिरे आहेत.

दररोज पहाटे पंचामृत आणि उसाच्या रसाने देवीला अभिषेक करून पूजेला सुरुवात होते. सकाळी ६ वाजता काकड आरती, दुपारी नैवेद्य आणि भोग आरती, संध्याकाळी ७ वाजता आरती आणि रात्री १२ वाजता मध्यरात्रीची आरती होते. मंदिरात दोन्ही नवरात्री मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. या नऊ दिवसांत भव्य दीपस्तंभ उजळला जातो आणि कोलकाता व राजस्थानच्या कारागिरांनी विणलेली विशेष वस्त्रे देवीला परिधान केली जातात. या शुभ दिवसांत दूरवरून भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

उपयुक्त माहिती

  • खंडवा नवीन बस स्थानकापासून ४०० मीटर अंतरावर स्थित
  • मध्य प्रदेशातील अनेक शहरांतून खंडवासाठी नियमित एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनाने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचता येते
  • मंदिर परिसरात राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क : गौरव सिंग चौहान, मुख्य पुजारी, मोबाईल ८५८९८६८५८४
Back To Home