दादाजी धुनीवाले धाम

दादा दरबार रोड, खंडवा, जि. खंडवा

महाभारताच्या काळापासूनचा इतिहास असलेल्या खंडवा या प्राचीन शहरामध्ये, पूजनीय संत दादाजी धुनीवाले बाबा यांचे भव्य स्मारक उभे आहे. दादाजी धुनीवाले धाम किंवा दादा दरबार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पवित्र स्थानात दादाजी धुनीवाले महाराज आणि त्यांचे शिष्य छोटे दादाजी यांच्या समाधी आहेत. दादाजी धुनीवाले हे एक अलौकिक आणि चमत्कारी संत म्हणून पूजनीय होते आणि आजही भक्तांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की त्यांना त्यांच्या दिव्य चमत्कारांची प्रचिती येत राहते. या मंदिरात, त्यांच्या दिव्य अस्तित्वाचे प्रतीक मानली जाणारी अखंड पवित्र धुनी रात्रंदिवस न विझता सतत प्रज्वलित असते.

धुनीवाले बाबांच्या सुरुवातीच्या आयुष्याबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. त्यांचे मूळ नाव स्वामी केशवानंद महाराज असे होते आणि ते ‘बड़े दादाजी’ म्हणूनही ओळखले जात असत. असे म्हटले जाते की ते जिथे कुठे प्रवास करत, तिथे ते एक पवित्र धुनी प्रज्वलित करत असत आणि ध्यानधारणेत मग्न होत असत. याच साधनेमुळे लोक त्यांना ‘धुनीवाले बाबा’ म्हणून संबोधू लागले. ते नरसिंगपूर जिल्ह्यातील साईखेडा येथे सुमारे तीस वर्षे राहिले. तेथील त्यांच्या वास्तव्याशी अनेक लोककथा जोडलेल्या आहेत, ज्यातून त्यांच्या कृपेने लोक आजारांमधून मुक्त झाल्याच्या अलौकिक प्रसंगांचा उल्लेख आढळतो. त्यांनी हरभरे आणि डाळींचे सोने व चांदीत रूपांतर केले, आजारी लोकांना साजेसे केले आणि अंधांना दृष्टी मिळवून दिली, अशीही भक्तांची श्रद्धा आहे. शेवटी १९३० मध्ये खंडवा येथे येण्यापूर्वी ते काही काळ खरगोन जिल्ह्यातील बडवाह येथे राहिले.

खंडवा येथे आल्यानंतर अवघ्या काही दिवसांतच, मार्गशीर्ष शुक्ल त्रयोदशी, ३ डिसेंबर १९३० रोजी त्यांनी महासमाधी घेतली. त्याच ठिकाणी पुढे भक्तांनी दादा दरबार उभारला. त्यांच्या महानिवासाच्या तत्काळ नंतर त्यांच्या समाधीजवळ एक पवित्र धुनी प्रज्वलित करण्यात आली आणि ती धुनी तेव्हापासून अविरतपणे जळत आहे. त्यांचे शिष्य छोटे दादाजी महाराज हे मूळचे राजस्थानमधील डीडवाना गावातील होते आणि त्यांचे जन्माचे नाव भुरीलाल होते. लहानपणीच त्यांचे आई-वडील वारल्याने ते गुरूच्या शोधात बाहेर पडले. या शोधादरम्यान त्यांनी बड़े दादाजींच्या अफाट कीर्तीबद्दल ऐकले आणि शेवटी साईखेडा येथे त्यांची भेट झाली. बड़े दादाजींनी त्यांना ‘हरिहरानंद’ हे नाव दिले आणि काळाच्या ओघात लोक त्यांना ‘छोटे दादाजी’ म्हणून ओळखू लागले. फाल्गुन शुक्ल पंचमी, ५ फेब्रुवारी १९४२ रोजी प्रयागराज येथील कुंभमेळ्यात त्यांनी समाधी घेतली. त्यानंतर त्यांचे अवशेष खंडवा येथे आणले गेले, जिथे त्यांच्या गुरूंच्या समाधीशेजारीच त्यांची समाधी बांधण्यात आली.

खंडवा मधील एका विस्तीर्ण क्षेत्रात पसरलेला, दादा दरबार परिसर उंच तटबंदीने वेढलेला आहे आणि त्याच्या आत अनेक भव्य प्रवेशद्वारे आहेत, ज्यांपैकी प्रत्येकाची रचना अद्वितीय आहे. आतील अंगण दगडी फर्शीने सुंदरपणे सजवलेले आहे. मध्यभागी बड़े दादाजींचे वर्तुळाकार, दुमजली समाधी मंदिर उभे आहे, ज्याच्या वर घुमट, आमलक रचना आणि सुवर्ण कळस आहे. त्याच्या शेजारी छोटे दादाजींचे चौरसाकार समाधी मंदिर आहे, ज्याचे छत चारही बाजूंनी उंच, निमुळत्या होत जाणाऱ्या शिखराने सजवलेले आहे.

बड़े दादाजींच्या मंदिराबाहेर एक मोठा सभामंडप आहे जिथे पवित्र धुनी आहे, जी वर्षातील प्रत्येक दिवशी अखंड प्रज्वलित असते. त्याच्या समोर समाधी मंदिराचे भव्य प्रवेशद्वार आहे. आत, भिंतींवर दादाजी महाराजांची चित्रे सजवलेली आहेत. मध्यभागी एका लहान मंडपाखाली वस्त्राने झाकलेली समाधी आहे. आरतीदरम्यान, समाधीवर नैवेद्य आणि अभिषेक केला जातो आणि पवित्र चरणामृत बाहेर एका कुंपात प्रवाहित होते, जिथून भक्त ते ग्रहण करतात. थोड्या अंतरावर छोटे दादाजींचे समाधी मंदिर आहे, जे आधुनिक शैलीत बांधलेले असून त्यात उंच कमानी, मोठ्या खिडक्या आणि एक प्रभावी प्रवेशद्वार आहे. मध्यभागी त्यांची समाधी आहे आणि पहिल्या मंदिराप्रमाणेच, भक्तांसाठी बाहेर चरणामृताचा कुंप आहे.

या मुख्य मंदिरांव्यतिरिक्त, मंदिर संकुलात नर्मदा मातेला समर्पित एक मंदिर देखील आहे. बड़े दादाजी आणि छोटे दादाजी दोघेही नर्मदा मातेचे परम भक्त होते. संगमरवरी चोथऱ्यावर स्थापित केलेली त्यांची अतिशय सुंदर मूर्ती या मंदिराची शोभा वाढवते. समाधी मंदिरांच्या मागे ‘अमूल्य दर्शन’ नावाची इमारत आहे, जिथे बड़े दादाजी आणि छोटे दादाजी यांनी वापरलेल्या वस्तू प्रदर्शित केल्या आहेत. यामध्ये त्यांचे सिंहासन, काठी, कोट आणि अगदी ग्रामोफोन देखील समाविष्ट आहे. भाविक १९२०-१९३० च्या काळातील फोर्ड आणि प्लायमाउथ कार, तसेच पारंपारिक घोडागाडी देखील पाहू शकतात, ज्या सर्व भक्तांनी दादाजींना भेट दिल्या होत्या. मंदिर परिसरात ‘छोटे भंडार’ आणि ‘बडे भंडार’ अशी दोन स्वयंपाकघरे आहेत. लहान भंडारमध्ये दररोजचा नैवेद्य आणि चहा तयार केला जातो, तर मोठ्या भांडाराचा वापर उत्सवांच्या वेळी महाप्रसाद शिजवण्यासाठी केला जातो. नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भक्तांसाठी आणि साधूंसाठी दररोज अन्नाची सोय केली जाते. याशिवाय मंदिरात एक धर्मशाळा आणि गोशाळा देखील आहे.

दादा धाम भक्तांसाठी अहोरात्र, दिवस-रात्र उघडे असते. येथे साजरा केला जाणारा सर्वात मोठा उत्सव म्हणजे ‘गुरुपौर्णिमा’. बड़े दादाजींच्या समाधीनंतरच्या वर्षापासून म्हणजेच १९३१ पासून हा उत्सव असीम उत्साहाने साजरा केला जात आहे, ज्यासाठी लाखो भक्त येतात. महाराष्ट्रातील भाविक अनेकदा मशाली घेऊन दिंड्यांच्या रूपात येतात. या काळात संपूर्ण परिसराला एका भव्य यात्रेचे स्वरूप प्राप्त होते. दिवाळी देखील अतिशय उत्साहात साजरी केली जाते, जेव्हा संपूर्ण परिसर फुलांनी सजवला जातो आणि दिव्यांनी उजळवून निघतो, ज्यासाठी सुमारे १५० डबे तेल वापरले जाते.

येत्या काही वर्षांत मंदिराचा भव्य जीर्णोद्धार केला जाणार आहे. सुमारे १०० कोटी रुपये अंदाजित खर्चाने, राजस्थानमधील पांढऱ्या मकराना संगमरवरामध्ये येथे एक भव्य नवीन मंदिर बांधले जाईल. नवीन मंदिरात १०८ खांब असतील आणि त्याची उंची १०१ फूट असेल. या मंदिराचा भूमिपूजन सोहळा ३० जून २०२५ रोजी पार पडला, ज्याला संत, भाविक, मध्य प्रदेशचे मंत्री आणि केंद्रीय मंत्री उपस्थित होते. खुद्द मुख्यमंत्र्यांनी त्या शुभ दिवशी संध्याकाळी भेट देऊन पुष्पार्पण केले.

उपयुक्त माहिती

  • खंडवा नवीन बस स्थानकापासून ५०० मीटर अंतरावर स्थित
  • राज्यांतील अनेक शहरांमधून खंडवासाठी नियमित एस.टी. बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि भोजनाची अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मोबा. 0733-2243108; भक्त निवास, मोबा. 9617306134
  • मंदिराचे स्थान : https://maps.app.goo.gl/xijzsBK3baQgmq6D7
Back To Home