गुरुदत्त विठ्ठल मंदिर

घासपुरा, खंडवा शहर, जिल्हा खंडवा

अठ्ठावीस युगे विटेवर उभे असलेले, ज्यांच्या एका बाजूला रखुमाई आहे, जे रखुमाई आणि राही या दोघांचेही लाडके आहेत, असे भगवान विठ्ठल हे महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत मानले जातात. संतांनी त्यांच्यामध्ये विष्णू आणि कृष्णाचे रूप पाहिले. त्यांना प्रेमाने ‘कानडा विठ्ठलू कर्नाटकु’ असे संबोधले गेले आहे आणि विठ्ठल व व्यंकटेश हे एकाच तत्त्वाचे देव मानले जातात. महाराष्ट्राप्रमाणेच कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि गुजरातमध्येही विठ्ठलाची मंदिरे आढळतात. यापैकी मध्य प्रदेशातील खंडवा येथील एक प्राचीन विठ्ठल मंदिर या भागातील असंख्य भक्तांसाठी श्रद्धा आणि भक्तीचे केंद्र आहे.

गुरुदत्त विठ्ठल मंदिर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या मंदिराचा इतिहास सुमारे १७५ वर्षांचा आहे. १८५० मध्ये, म्हणजेच पहिल्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या सात वर्षांपूर्वी, गुरु महाराज सच्चिदानंद स्वामी यांनी या मंदिराची स्थापना केली. ‘आधुनिक महीपती’ म्हणून ओळखले जाणारे संत-कवी दासगणू महाराज यांच्या ‘श्री संत कथामृत’ या पवित्र ग्रंथात सच्चिदानंद स्वामींचे चरित्र आढळते. त्यांना दत्त महाराज म्हणूनही ओळखले जात असे. १७८० मध्ये भाद्रपद शुद्ध १५ रोजी माहूर येथे एका ब्राह्मण कुटुंबात जन्मलेल्या सच्चिदानंद स्वामींचे आई-वडील वयाच्या अवघ्या पंधराव्या वर्षी निवर्तले. त्यानंतर लवकरच त्यांनी आपला संसार एका शिक्षकांना दान केला आणि गृहत्याग केला. नांदेडमध्ये गोदावरीच्या काठी ध्यान करत असताना त्यांची भेट नाथ संप्रदायातील संत हरिदास यांच्याशी झाली.

यानंतर त्यांनी दक्षिण यात्रा केली आणि नंतर माहूरला गेले, जिथे त्यांनी बारा वर्षे तपश्चर्या केली. असे म्हटले जाते की, माहूरमध्येच त्यांना भगवान दत्तात्रेयांचे साक्षात दर्शन झाले. दत्तात्रेयांनी त्यांना काठी आणि पवित्र पादुका देऊन आशीर्वाद दिला. त्यानंतर ते बुरहानपूरला गेले आणि त्यांची कीर्ती सर्वदूर पसरली. परंपरेनुसार, ते खंडवा येथेही वास्तव्यास होते आणि त्यांनीच येथे विठ्ठल मंदिराची स्थापना केली. त्यांच्या शिष्यांमध्ये गुरु माधवदास महाराज आणि गुरु नाना महाराज यांचा समावेश होता. १८६० मध्ये त्यांनी नाना महाराजांना विठ्ठल मंदिरात सेवा करण्यासाठी खंडवा येथे पाठवले. १९०२ मध्ये नाना महाराजांनी विधिवत संन्यास घेतला आणि गुरु अनंतानंद सरस्वती स्वामी महाराज हे नाव धारण केले. चार वर्षांनंतर, १९०६ मध्ये त्यांनी समाधी घेतली. त्यांना पुत्र नसल्यामुळे मंदिराची जबाबदारी त्यांची कन्या काशीबाई यांच्याकडे आली, ज्यांचे लग्न आष्टेकर कुटुंबात झाले होते. गेल्या १२५ वर्षांपासून आष्टेकर कुटुंबातील वंशज या मंदिराची देखभाल करत आहेत.

प्राचीन काळी खंडवा हे महाभारत काळात ‘खांडववन’ म्हणून ओळखले जात असे. आज, मध्य प्रदेशातील जिल्हा मुख्यालय असलेले हे शहर आपल्या हृदयात विठ्ठल मंदिराला जपून आहे. मोठ्या दुमजली वाड्याच्या स्वरूपात बांधलेल्या या मंदिराच्या वास्तुकलेत लाकडाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यात आला आहे. या वाड्यात एक लांब कॉरिडॉर आहे. प्रवेशद्वारासमोर कमानी बीम्सनी जोडलेले मजबूत खांब आहेत, ज्यांच्या वर लाकडी गॅलरी असलेला दुसरा मजला आहे. रुंद प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एका प्रशस्त सभामंडपात प्रवेश होतो. याची रचना जुन्या वाड्यांसारखी आहे, ज्यामध्ये कोरीव लाकडी खांब, वरच्या बाजूला बाल्कनी आणि मध्यभागी मोकळी जागा आहे. मध्यभागी, एका लहान चौरंगावर पितळी भांड्यात ठेवलेल्या मोठ्या लाकडी ‘खडावा’ आहेत आणि त्यावर बाळकृष्णाची पंचधातूची मूर्ती विराजमान आहे.

गर्भगृहात, उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर चांदीने सजवलेले सिंहासन आहे. पाने आणि फुलांच्या नक्षीकामांनी सुशोभित केलेल्या या सिंहासनावर विठ्ठल आणि रुक्मिणीच्या काळ्या पाषाणातील मूर्ती आहेत. विठ्ठलाची मूर्ती चांदीचे मकर कुंडल आणि चांदीच्या मुकुटाने सुशोभित केलेली आहे, तर दोन्ही मूर्तींना वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजवण्यात आले आहे. त्यांच्या वर चांदीची छत्री आहे.

विठ्ठल-रुक्मिणीच्या डाव्या बाजूला दत्तात्रेयांची मूर्ती असलेले मंदिर आहे. असे म्हटले जाते की १८८२ मध्ये नाना महाराजांच्या शिष्यांनी जयपूरहून दत्तात्रेयांची ही सहा हातांची, तीन तोंडांची संगमरवरी मूर्ती आणली होती. त्यावेळी सच्चिदानंद महाराज १०२ वर्षांचे होते. त्यांना महाराष्ट्रातील रावेर येथून विशेष पालखीतून येथे आणले गेले आणि त्यांच्या हस्ते मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. दत्तात्रेयांच्या या उपस्थितीमुळेच हे मंदिर ‘गुरुदत्त विठ्ठल मंदिर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. दत्तात्रेय मूर्तीच्या समोर विठ्ठल, रुक्मिणी आणि कृष्णाच्या मूर्ती आहेत, ज्यांना सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजवले आहे. भिंतीवरील दुसऱ्या एका देव्हाऱ्यात लक्ष्मी-नारायणाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूला स्वतः सच्चिदानंद महाराजांची प्रतिमा आहे. मंदिरात कोल्हापूरची अंबाबाई, माहूरची रेणुका, महालक्ष्मी, तसेच शंकर-पार्वती-गणेशाच्या मूर्तीही आहेत.

एकादशी आणि दत्त जयंतीसारखे उत्सव येथे अत्यंत भक्तिमय वातावरणात साजरे केले जातात. देवशयनी एकादशीपासून दरवर्षी भव्य ‘हरिनाम सप्ताह’ आयोजित केला जातो, ही परंपरा १८८२ मध्ये दत्तात्रेय मूर्तीच्या प्रतिष्ठापनेपासून सुरू झाल्याचे मानले जाते. तेव्हापासून तो अखंडपणे साजरा केला जात आहे. आठवडाभर चालणाऱ्या या कार्यक्रमात अखंड भजन आणि कीर्तन असते, तर दररोज विठ्ठल आणि रुक्मिणीच्या मूर्तींना वेगवेगळ्या शैलीत सजवले जाते. गुरुपौर्णिमेला विठ्ठलाची विशेष पालखी मिरवणूक काढली जाते, ज्यामध्ये शहरातील असंख्य भक्त उत्साहाने सहभागी होतात.

उपयुक्त माहिती –

  • खंडवा बस स्थानकापासून ६०० मीटर अंतरावर स्थित
  • राज्यातील अनेक शहरांतून खंडवासाठी नियमित एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • मंदिराचे स्थान : https://maps.app.goo.gl/mFDAh76LHMFKx5Gv8
Back To Home