तुळजाभवानी मंदिर

पाटनकुवा, ता. दहेगाम, जि. गांधीनगर

तुळजापूरची तुळजाभवानी ही महान मराठा सम्राट छत्रपती शिवाजी महाराज यांची कुलस्वामिनी आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराज महत्त्वाच्या मोहिमेवर निघण्यापूर्वी नेहमी देवीचा आशीर्वाद घेत असत. दंतकथा अशी आहे की, स्वतः तुळजाभवानी मातेने त्यांना प्रसिद्ध भवानी तलवार प्रदान केली होती. गुजरातमध्येही त्यांच्या सन्मानार्थ अनेक मंदिरे आहेत, त्यापैकी पाटनकुवा येथील तुळजाभवानी मंदिर अत्यंत प्रसिद्ध आहे. असे मानले जाते की, येथे त्या पवित्र पाषाण मूर्तीच्या रूपात प्रकट झाल्या होत्या. गावकरी देवीवर किती श्रद्धा ठेवतात, हे यावरून दिसून येते की, जेव्हा गावातील कोणाला नोकरी मिळते, तेव्हा ते आपल्या पहिल्या पगाराची रक्कम देवीच्या चरणी अर्पण करतात.

‘भव’ या संस्कृत शब्दाचे अर्थ भगवान (महादेव), मन (मदन) आणि विश्व (संसार) असे होतात; या सर्व पैलूंना ऊर्जा देणारी देवता म्हणून तिला ‘भवानी’ असे संबोधले जाते, असे १८ व्या शतकातील विद्वान आणि भाष्यकार भास्करराय यांनी त्यांच्या तंत्रशास्त्रावरील ग्रंथांत स्पष्ट केले आहे. भवानी हे नाव भगवान शिवांची अर्धांगिनी असल्यामुळे पडले, असेही सांगितले जाते. मराठी विश्वकोशातील नोंदींनुसार, तंत्रशास्त्रातील अनेक तत्त्वे शिव आणि शक्तीच्या मीलनातून दर्शविली जातात; ही बहुआयामी दैवी शक्ती देवी किंवा भवानीच्या रूपात प्रकट होते. ‘सौंदर्य लहरी’, ‘ललिता सहस्रनाम’, ‘देवी भागवत’ आणि ‘भवानी भुजंगम स्तोत्र’ यांसारखे ग्रंथ तिच्या विविध दैवी रूपांचे वर्णन करतात. पंजाबमधील ठाणेसर (ठाणेश्वर) येथील शक्तीपीठाची अधिष्ठात्री देवता म्हणून भवानीची पूजा केली जाते आणि महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यातील तुळजापूर हे देखील तिचे एक पवित्र पीठ मानले जाते.

पाटनकुवा येथे ग्रामस्थ तुळजाभवानीला आपली रक्षक देवता मानतात. मंदिराच्या उत्पत्तीबद्दलची दंतकथा अशी आहे की, सुमारे ३१५ वर्षांपूर्वी (सुमारे १५९५ ईसवी सन) रंगभाई पटेल नावाच्या व्यक्तीने एक मोठे घर बांधण्याचे ठरवले होते. अरवलीच्या जंगलात लाकडे गोळा करायला गेले असता, त्यांची बैलांची गाडी असंतुलित झाली. ती स्थिर करण्यासाठी त्यांनी गाडीवर एक मोठा दगड ठेवला. घर पूर्ण झाल्यावर त्यांनी इतर दगडांसोबत तो दगडही पायात गाडून टाकला. त्यानंतर लवकरच घराच्या भिंती हादरू लागल्या आणि दुर्दैवाने त्यांच्या दोन मुलींचा गावातील तलावात बुडून मृत्यू झाला, ज्यामुळे कुटुंब दुःखात बुडाले. हताश होऊन त्यांनी देवाची प्रार्थना केली. एके रात्री, देवीची दैवी शक्ती पटेलांच्या अकरा वर्षांच्या मुलीच्या अंगात संचारली आणि तिने सांगितले, “मी तुळजापूरहून पाषाण रूपात येथे आले आहे. मला गावाबाहेरील वडाच्या झाडाखाली स्थापित करा.” तिच्या सूचनेनुसार, त्यांनी तो दगड बाहेर काढला आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने गावाबाहेरील वडाच्या झाडाखाली त्याची स्थापना केली. असे म्हटले जाते की, ही घटना १५९५ ईसवी सनाच्या सुमारास घडली, जेव्हा या प्रदेशात सम्राट अकबराची सत्ता प्रस्थापित होत होती. मूळ लहान मंदिराचा वेळोवेळी जीर्णोद्धार झाला आणि २०१३ मधील मोठ्या जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला सध्याचे भव्य रूप प्राप्त झाले.

हे मंदिर गावाच्या मुख्य चौकात दिमाखात उभे आहे. मंदिराला एक आवार असून, गुलाबी दगडाच्या उंच आणि नक्षीदार प्रवेशद्वाराने ते चिन्हांकित आहे, ज्यावर तीन कोरीव खांब आहेत. दोन बाहेरील खांबांच्या वर सिंह बसलेले आहेत, तर मध्यवर्ती खांबावर रक्षक आणि सुंदर दैवी परिचारिका कोरलेल्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या कमानीच्या वर, एका कोनाड्यात चार हातांची भवानी शस्त्रे धारण करून उभी आहे आणि तिच्या मागे देवीचे वाहन सिंह कोरलेला आहे.

फरसबंदी आवारात प्रवेश केल्यावर, गुलाबी वाळूच्या दगडापासून नागर शैलीत बांधलेले भव्य मंदिर दिसते. मंदिराच्या रचनेत मुख्य मुखमंडप, एक खुला सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मुखमंडप आणि सभामंडप या दोन्हीवर पिरॅमिड आकाराची शिखरे आहेत, ज्यावर आमलक आणि त्रिविध कलश आहेत; गर्भगृहाचे शिखर पारंपारिक उरुशृंग शैलीत उंच आहे. खुल्या हॉलमध्ये बारकाईने कोरीव खांब आणि मकर तोरणे आहेत आणि खांबांच्या वरच्या भागात रंगीत सुरसुंदरींच्या मूर्ती आहेत.

गर्भगृहात, तुळजाभवानी माता एका सुवर्ण छत्राखाली पाषाणाच्या पीठावर विराजमान आहे. पारंपरिक वेशभूषेत असलेल्या देवीने सोन्याचा मुकुट आणि नथ परिधान केली आहे. छत्राच्या दोन्ही बाजूंना पाषाणात कोरलेले सिंह आहेत आणि गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतींवरील कोनाड्यात बहुचर माता आणि अर्बुदा माता यांच्या मूर्ती आहेत – त्या अनुक्रमे कोंबडा आणि सिंह या वाहनांवर विराजमान आहेत. जवळच घोड्यावर स्वार असलेले छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुतळा आहे, जो देवीला आदरांजली अर्पण करत आहे. मंदिराच्या डाव्या बाजूला नीलकंठेश्वर महादेवांचे मोठे मंदिर आहे. याच्या रचनेत सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपावर घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहावर उंच उरुशृंग शैलीचे शिखर आहे. हॉलमध्ये नंदी आणि कासवाच्या पाषाण मूर्ती आहेत. अंतराळात, उजव्या कोनाड्यात गणेशाची पाषाण मूर्ती आहे, तर डाव्या कोनाड्यात हनुमानाची स्थापना आहे. अष्टकोनी पायाच्या आत एक शिवलिंग आहे, ज्यावर पितळी नाग आहे आणि त्यावर पितळी अभिषेक कलश आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर, जमिनीच्या पातळीवरील कोनाड्यात पार्वती मातेची मूर्ती आहे.

भक्तांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, तुळजाभवानी भक्तीभावाने मागितलेली इच्छा पूर्ण करते. त्यामुळे अनेक लोक नवस करतात किंवा रोज दर्शनासाठी येतात. रविवार आणि सुट्टीच्या दिवशी मोठी गर्दी असते. दर महिन्याला पौर्णिमेच्या दिवशी हवन, सायंकाळची महाआरती आणि त्यानंतर महाप्रसादाचे वाटप असे धार्मिक विधी केले जातात. नवरात्रीसारखे मोठे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात, ज्यामध्ये नऊ दिवस धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात. विजयादशमीच्या दिवशी, जवळच्या पाच गावांतील स्थानिक ब्राह्मणांना ब्रह्मभोज दिला जातो.

मंदिराच्या समोर पाच मजली अष्टकोनी ‘रामला टॉवर’ उभा आहे. नवरात्रीच्या काळात, पहिल्या मजल्यावर देवीसाठी काचेची रोटी मांडवी (नैवेद्याची थाळी) मांडली जाते. दुसऱ्या मजल्यावर खोडियार मातेची मूर्ती आहे; तिसऱ्या मजल्यावर पक्ष्यांचे घर आहे; चौथ्या मजल्यावर घड्याळ आहे; आणि पाचव्या मजल्याच्या शिखरावर छत्रीच्या आकाराचा घुमट आणि कळस आहे. मंदिर परिसरात भगवान दत्तात्रेयांचे मंदिर आणि सामूहिक भोजन कक्ष (अन्नपूर्णा धाम) देखील आहे, जिथे सकाळी १० ते दुपारी १ वाजेपर्यंत भोजन दिले जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • देहेगामपासून सुमारे २० किमी आणि गांधीनगरपासून ४३ किमी अंतरावर स्थित
  • देहेगाम आणि गांधीनगर येथून राज्य परिवहन बसेसद्वारे पोहोचता येते
  • खाजगी वाहनांना मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत जाण्याची परवानगी आहे
  • परिसरात राहण्याची सोय नाही
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल +९१ ९९७४९ ८८२४३
Back To Home