भुवनेश्वर महादेव मंदिर

सेक्टर ६, गांधीनगर, ता./जि. गांधीनगर

हिंदू धर्माच्या पवित्र धर्मग्रंथांमध्ये स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तीन लोकांचा उल्लेख आहे आणि या तिन्ही लोकांवर राज्य करणाऱ्या देवाला भुवनेश्वर म्हणून ओळखले जाते. शिवाच्या याच रूपाला समर्पित असलेले हे मंदिर गांधीनगरच्या सेक्टर ६ मध्ये शांतपणे उभे आहे आणि त्याची निर्मिती सुमारे पाच दशकांपूर्वी झाली होती. या मंदिराच्या स्थापत्य सौंदर्यात भारतीय आणि युरोपीय शैलींचा संगम दिसून येतो. शहरातील भाविक येथे, विशेषतः सोमवारी आणि महाशिवरात्रीच्या शुभ मुहूर्तावर, बेलपत्र अर्पण करण्यासाठी आणि पवित्र शिवलिंगावर अभिषेक करण्यासाठी मोठ्या संख्येने येतात, सामूहिक भक्तीभावाने ‘हर हर महादेव’ चा जप करतात.

महात्मा गांधींच्या स्मरणार्थ गांधीनगर हे नाव देण्यात आले आहे आणि चंदीगडनंतर हे भारतातील सर्वात सुनियोजित शहर मानले जाते. साबरमती नदीच्या काठी वसलेली गुजरातची ही राजधानी ‘ग्रीन सिटी’ म्हणूनही ओळखली जाते. येथील अनेक मंदिरांपैकी, भुवनेश्वर महादेव मंदिराची सुंदर वास्तुकला राजकोट जिल्ह्यातील गोंडल येथील भुवनेश्वरी पीठाच्या पुढाकाराने साकार झाली. गोंडल हे एकेकाळी काठियावाड प्रदेशातील एक रियासत होते. इसवी सन १६३४ मध्ये, जाडेजा राजवंशाचे ठाकूर कुंभोजी पहिले मर्मनजी यांनी ते राज्य स्थापन केले. गोंडलचे राजा भोजराजसिंह भागवतसिंह यांच्या राजवटीत, इसवी सन १९४६ मध्ये, जगद्गुरु आचार्यश्री चंद्रतीर्थ महाराज यांनी तेथे देवी भुवनेश्वरीला समर्पित मंदिर आणि पीठ स्थापन केले. पीठाचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत असलेले डॉ. रविदर्शन यांच्या प्रेरणेने, गांधीनगरमधील शिव मंदिर त्यानंतर इसवी सन २००० मध्ये बांधण्यात आले.

सेक्टर ६ च्या एका शांत कोपऱ्यात, सीपीडब्ल्यूडी कॉलनीच्या शेजारी वसलेले हे मंदिर एका सीमाभिंतीने वेढलेले आहे. त्याच्या शेजारी भुवनेश्वरी पीठाने बांधलेले दोन मजली अतिथीगृह देखील आहे. मंदिराचे कार्यालय या अतिथीगृहाच्या तळमजल्यावर आहे, जेथे परवडणाऱ्या दरात आयुर्वेदिक औषधे देखील उपलब्ध आहेत. मंदिराच्या फरसबंदी अंगणात, डावीकडे, एक लहान शिव मंदिर आहे. मुख्य भुवनेश्वर महादेव मंदिर वाळूच्या दगडाने बांधलेले आहे आणि ते नागर स्थापत्यशैलीत आहे, ज्यात एक खुला सभामंडप, एक अंतराळ (मध्यवर्ती कक्ष) आणि गर्भगृह (पवित्र स्थान) यांचा समावेश आहे. सभामंडपाला घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहात उंच उरुशृंग-शैलीचे शिखर आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर, कोनाड्यांमध्ये विविध देवतांच्या दगडी मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

या उंच मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी, भाविकांना पायऱ्या चढाव्या लागतात, ज्यांच्या दोन्ही बाजूंना दगडात कोरलेले भव्य हत्ती आहेत. मंदिराची रचना पारंपरिक भारतीय कारागिरी आणि युरोपीय शैलीतील स्पर्शांचा मिलाफ साधते. मंदिराला सुमारे २५ तपशीलवार शिल्पे सुशोभित करतात, ज्यात अंतराळाच्या प्रवेशद्वारावरील स्तंभांवर कोरलेल्या किचका आकृत्यांचा समावेश आहे. गर्भगृहाची दारे आणि त्याचे आधारस्तंभ उत्कृष्ट कोरीव कामांनी सुशोभित आहेत. स्तंभांखाली शैव द्वारपालांच्या दगडी मूर्ती आहेत, तर प्रवेशद्वाराच्या वर, शिवाचे एक आकर्षक चित्र कोरलेले आहे. अगदी वरच्या बाजूला, चतुर्भुज पंचानन शंकर – पंचमुखी भगवान शिवाचे एक सुंदर शिल्प प्रदर्शित केले आहे. प्रत्येक पाच मुखे पंचमहाभूतांपैकी एक (पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश) आणि त्याच वेळी, पाच प्रमुख दिशा – पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण आणि केंद्र दर्शवतात.

गर्भगृहात, एका भव्य, गोलाकार व्यासपीठाच्या मध्यभागी काळ्या संगमरवरात कोरलेले एक भव्य शिवलिंग विराजमान आहे. त्याच्या वर, जटाधारी शिवाचे (जटा असलेले शिव) एक कलात्मक शिल्प, सर्पमाला परिधान केलेले, पृष्ठभागाला सुशोभित करते. एका गुंडाळलेल्या सर्पाने बनवलेली छत शिवलिंगाला आश्रय देते, तर वरून लटकलेले पितळी अभिषेक पात्र त्यावर पाण्याचा अखंड प्रवाह सुनिश्चित करते. शिवलिंगाच्या वर चांदीचे छत्र आहे, त्याच्या डाव्या बाजूला त्रिशूल ठेवलेला आहे. आतील गर्भगृहाच्या भिंतींच्या दोन्ही बाजूंच्या कोनाड्यांमध्ये डावीकडे देवी गंगा आणि उजवीकडे देवी यमुना यांच्या शांत मूर्ती आहेत. शिवलिंगाच्या मागे, एका कोनाड्यात देवी पार्वतीची प्रतिमा आहे.

मंदिरात दररोज पूजा आणि आरती केली जाते. सोमवारी, गांधीनगरमधून मोठ्या संख्येने भाविक पवित्र शिवलिंगाला बेलपत्र, पाणी किंवा दूध अर्पण करण्यासाठी येतात. श्रावण महिन्यात भक्तीमय कार्यक्रमांमध्ये वाढ होते, दर सोमवारी धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. महाशिवरात्री हा येथील सर्वात मोठा उत्सव आहे, जो दिवसभर चालणाऱ्या विधींनी साजरा केला जातो, ज्यात लघुरुद्राचा समावेश असतो. संध्याकाळी होणारी भव्य महाआरती मोठ्या संख्येने भाविकांना आकर्षित करते.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • गांधीनगर रेल्वे स्थानकापासून २.५ किमी अंतरावर
  • गुजरातभरातील विविध शहरांमधून राज्य परिवहन बसेस, रेल्वे आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचता येते
  • मंदिराच्या पार्किंग परिसरात खाजगी वाहनांना परवानगी आहे
  • जवळच राहण्याची आणि जेवणाची अनेक पर्याय उपलब्ध
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मो. ०७९२३२४९७३५
Back To Home