लिंबज माता मंदिर

रायसन, ता. / जि. गांधीनगर

लिंबज माता म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देवीचे हे प्राचीन मंदिर, ज्यांचे हे नाव कडुनिंबाच्या झाडापासून (कडुनिंब) प्रगट झाल्यामुळे पडले आहे, ते रायसन या शांत गावात वसलेले आहे. देवीचे मूळ स्थान पाटन जिल्ह्यातील चाणस्मा तालुक्यातील देलमाळ या गावात असल्याचे सांगितले जाते. गुजरातमधील मोढ ब्राम्हणांच्या जेठीमल उपजातीच्या कुळदेवी म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या या देवीला लिंबोई माता म्हणूनही ओळखले जाते. साबरमती नदीच्या पात्रात वसलेले रायसन येथील हे मंदिर जवळपास ९०० वर्षे जुने आहे.

देलमाळ, जिथे देवी मूळची प्रगट झाली, ते एकेकाळी एक महत्त्वपूर्ण तीर्थक्षेत्र होते. पूर्वी ते कनकबुंबा म्हणून ओळखले जात असे आणि त्याला देवनागरी असेही म्हटले जाई. येथील लिंबज माता मंदिर ११ व्या शतकात सोलंकी राजांच्या काळात बांधले गेले होते. आख्यायिकेनुसार, एकदा द्वारकेला जात असताना भगवान श्रीकृष्ण आणि बलराम देलमाळ प्रदेशातून गेले होते. बलरामाचा अभिमान नष्ट करण्यासाठी, कृष्णाने बलरामाची आणि तिथून जाणाऱ्या सोमेश्वर नावाच्या एका ब्राम्हणाची कुस्ती घडवून आणली. सोमेश्वराने सुरुवातीला आपल्याला कुस्तीची कला येत नाही असे म्हणून नकार दिला, तरीही कृष्णाने त्याला कुस्तीचे तंत्र शिकवले. या दैवी ज्ञानाने सज्ज होऊन, सोमेश्वराने बलरामाचा पराभव केला आणि त्याच्या गर्भाचा पराभव केला.

प्रभावित होऊन, कृष्णाने त्याला देवनागरी गाव भेट दिले आणि घोषणा केली की यापुढे कुस्तीमध्ये सोमेश्वरचा कधीही पराभव होणार नाही. तथापि, सोमेश्वराने विचारले की कृष्ण निघून गेल्यानंतर गावाचे रक्षण कोण करेल? यावर, श्रावण शुद्ध चतुर्दशीच्या पवित्र दिवशी कृष्णाने जवळच्या लिंबाच्या झाडातून एका देवीला प्रगट केले. अशा प्रकारे जन्मलेल्या देवीचे नाव लिंबज माता ठेवण्यात आले.

शतकांपूर्वी, देलमाळमधील काही गोपाळ कुटुंबे साबरमती नदीच्या काठावरील रायसन या गावात स्थलांतरित झाली. तिथे त्यांनी आपली कुळदेवी लिंबज माता यांचे एक छोटेसे मंदिर बांधले. वर्षभरात या मंदिराचे अनेकदा जीर्णोद्धार झाले, ज्यापैकी सर्वात अलीकडील आणि महत्त्वपूर्ण जीर्णोद्धार २००१ मध्ये झाला, ज्यामुळे मंदिराला त्याचे सध्याचे रूप मिळाले.

रायसन गावाच्या एका शांत कोपऱ्यात वसलेल्या या मंदिर परिसरात हिरवेगार बाग, झाडे आणि कारंजे आहेत. गुलाबी वाळूच्या दगडाचा वापर करून नागर शैलीत बांधलेल्या या मंदिरात मुखमंडप, खुला सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह आहे. मुखमंडप आणि सभामंडप दोन्ही घुमटाकार शिखरांनी नटलेले आहेत, तर गर्भगृह एका सुंदर उंच उरुशिंग शैलीतील शिखराने वर उठलेले आहे, ज्यावर दोन स्तरांचे आमलक आणि एक प्रख्यात कलश शोभून दिसतो. खांब, छत, रेलिंग आणि कमानींवर बारीक नक्षीकाम केलेले आहे. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी तीनही बाजूंनी आठ पायऱ्या आहेत. समोरील पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना रेलिंगच्या बाजूला दगडाचे हत्ती आहेत.

अंतराळाच्या आत, उजव्या बाजूला गणेशाचे आणि डाव्या बाजूला हनुमानाचे मंदिर आहे. गर्भगृहचा प्रवेशद्वार अर्धवर्तुळाकार आणि सोन्याच्या रंगात मढवलेला आहे, जो तपशीलवार नक्षीने समृद्ध आहे. गाभाऱ्याच्या आत, एका उंच संगमरवरी मंचावर लिंबज माता यांची तेजोमय आणि शांत संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. ती हसतमुख, भरजरी पोशाख घातलेली आणि गदा, वज्र आणि शंख यांसारखी दैवी शस्त्रे धारण केलेली आठ हातांची दाखवली आहे. तिच्या मस्तकवर चांदीचा मुकुट शोभतो आणि तिने पारंपरिक नथ घातली आहे. तिच्या डाव्या बाजूला सिंहावर स्वार झालेल्या शक्तीची संगमरवरी मूर्ती आहे आणि उजव्या बाजूला सर्पाच्या रूपात गोगा महाराजांची मूर्ती आहे.

मंदिराच्या जवळ, एका लिंबाच्या झाडाखाली गोगा महाराजांचे आणखी एक मंदिर आहे. असे म्हटले जाते की ते एकेकाळी येथे सर्प रूपात प्रगट झाले होते. ११ व्या शतकात राहणारे गोगा महाराज हे गोगाजी चौहान, गुग्गा आणि झाहिर पीर या नावांनीही ओळखले जातात. काही इतिहासकारांच्या मते ते गोरखनाथांचे शिष्य होते. महंमद गझनीपासून सोमनाथ मंदिराचे रक्षण करताना त्यांना वीरमरण आल्याचे सांगितले जाते. त्यांचे अनुयायी त्यांना शेषनागाचा अवतार मानतात.

लिंबज माता मंदिराला लागूनच २००४ मध्ये बांधलेले सबरेश्वर महादेव मंदिर आहे. श्री लिंबज माताजी सेवा ट्रस्टद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या या मंदिरात दररोज पूजा आणि आरती केली जाते. भागवत पुराण आणि रामयण यांसारख्या ग्रंथांचे पवित्र वाचन नियमितपणे होते. रविवार आणि पौर्णिमेच्या दिवशी मोठी गर्दी होते आणि पौर्णिमेला भंडारा (महाप्रसाद) वाटला जातो. आषाढ शुद्ध द्वितीयेला असलेल्या मंदिराच्या स्थापना दिनी धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. शारदीय नवरात्रोत्सवादरम्यान, हे मंदिर नऊ दिवस चालणाऱ्या दैनंदिन उत्सवांचे केंद्र बनते.

श्रावण महिन्याच्या पवित्र महिन्यात शेकडो भाविक सबरेश्वर महादेव मंदिराला भेट देतात. मंदिर परिसरात एक गोशाळा, एकाच वेळी सुमारे २,५०० भाविकांना बसण्याची सोय असलेला प्रशस्त भोजन कक्ष आणि यात्रेकरूंसाठी एक धर्मशाळा देखील आहे. जवळच एका मोठ्या इमारतीत ग्रंथालय आणि अभ्यासिका आहे. ट्रस्ट स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना राहण्याची सोय, जेवण आणि मार्गदर्शन करून मदत करतो. याशिवाय, ट्रस्ट गुणवंत विद्यार्थ्यांचा सत्कार आयोजित करतो आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या कुटुंबांमधील मुलींच्या विवाहासाठी आर्थिक मदत पुरवतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • गांधीनगरपासून १० किमी अंतरावर स्थित
  • गुजरातभरातील अनेक शहरांमधून गांधीनगरसाठी राज्य परिवहन बसेस उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि नाश्त्याची सुविधा उपलब्ध आहे
Back To Home