सिद्धिविनायक मंदिर

वायगाव, ता. भातकुली, जि. अमरावती

महाराष्ट्राच्या विदर्भ प्रांतात प्रथमपूजनीय गणरायाची उजव्या सोंडेची मूर्ती असलेले सिद्धिविनायक मंदिर अमरावती जिल्ह्यातील, भातकुली तालुक्यातील, वायगाव येथे वसले आहे. उजव्या सोंडेचा दक्षिणामूर्ती विनायक सिद्धी देणारा तांत्रिक गणेश मानला जातो व त्यास सिद्धिविनायक असे संबोधतात. महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध अष्टविनायकांपैकी अहमदनगर जिल्ह्यातील सिद्धटेक येथे उजव्या सोंडेची मूर्ती पाहावयास मिळते, तसेच मुंबईच्या प्रभादेवी येथील सिद्धिविनायक मंदिरही प्रसिद्ध आहे. याच परंपरेतील अत्यंत प्राचीन व विदर्भातील अग्रगण्य स्थान म्हणून वायगावच्या सिद्धिविनायकाची ख्याती आहे. येथील जागृत विनायक नवसाला पावणारा आराध्य देव मानला जात असल्याने अमरावतीसह विदर्भातील भाविकांचे हे प्रमुख श्रद्धास्थान बनले आहे.

अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदींनुसार, भातकुली तालुका हा पूर्णा नदीची महत्त्वाची उपनदी असलेल्या पेढी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला भूप्रदेश आहे. जुन्या महसुली दस्तऐवाजांनुसार, भातकुली हे नाव धान्याच्या समृद्ध बाजारपेठेवरून पुढे आले, तर पेढी नदीच्या परिसरातील काळ्या कसदार जमिनीत वसलेल्या वायगाव या नावाच्या व्युत्पत्तीमागे स्थानिक भौगोलिक रचना कारणीभूत मानली जाते. भाषातज्ज्ञांच्या मते, विपुल विहिरी व पाणवठ्यांचा प्रदेश असल्याने ‘वापीग्राम’ या संस्कृत शब्दाचा अपभ्रंश होऊन अथवा प्राचीन वटवृक्षांच्या बाहुल्यावरून ‘वटग्राम’ या नावावरून वायगाव हे नाव रूढ झाले. इ.स. १९११ च्या ब्रिटिशकालीन अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरनुसार, हा परिसर अचलपूर (पूर्वीचे एलिचपूर), खोलापूर आणि दर्यापूर या तत्कालीन प्रमुख राजकीय व लष्करी ठाण्यांशी पूर्वापार जोडलेला राहिला आहे.

‘गणेश पुराण’ व ‘मुद्गल पुराण’ या ग्रंथांतील वर्णनानुसार, गणेशाची उजवीकडे वळलेली सोंड ही पिंगला नाडी म्हणजेच सूर्यनाडीचे प्रतीक मानली जाते. अशी देवता कडक आचारधर्म पाळणाऱ्या साधकास अष्टसिद्धी आणि संकटनिवारणाचे वरदान देते. वायगाव येथील सिद्धिविनायक मूर्तीबाबत ग्रामस्थांमध्ये महाभारतकालीन आख्यायिका सांगितली जाते. अज्ञातवासाच्या काळात पांडवांनी अमरावतीजवळील मेळघाट परिसरातील विराट राजाच्या राज्यात म्हणजेच चिखलदरा येथे काही काळ व्यतीत केला होता. महाभारतातील ‘विराट पर्व’ समाप्तीनंतर हस्तिनापूरकडे परतीच्या प्रवासाला निघालेले पांडव पेढी नदीच्या खोऱ्यातून जात असताना, त्यांनी वाटेत वायगाव येथील सिद्धिविनायकाचे दर्शन घेऊन शुभाशीर्वाद घेतले. या गणेशाच्या वरदहस्तामुळेच पांडवांचा महाभारताच्या धर्मयुद्धात विजय निश्चित झाला, अशी भाविकांची पारंपरिक श्रद्धा आहे.

स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार, मध्ययुगीन काळात मुघल सत्तेच्या विस्ताराच्या वेळी सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाला होता. वायगावच्या नजीक असलेली अचलपूर, खोलापूर आणि दारापूर ही प्रमुख शहरे मुघलांच्या नियंत्रणाखाली आल्याने येथील मंदिरातील मूर्ती विटंबनेपासून वाचवण्यासाठी तत्कालीन पुजाऱ्यांनी ती गुप्तपणे जमिनीखाली पुरून ठेवली. दीर्घकाळानंतर मूर्ती नक्की कोणत्या ठिकाणी पुरली याचा पुजाऱ्यांना विसर पडला. तरीही परिसरातील निष्ठावंत भक्तांना या स्थानी गणेशाचा साक्षात्कार होत राहिला. त्यानंतर सोळाव्या शतकात गावातील प्रतिष्ठित इंगोले कुटुंबीयांच्या वाड्याच्या पायाचे खोदकाम सुरू असताना ही मूर्ती जमिनीखाली सुस्थितीत सापडली. या घटनेनंतर इंगोले कुटुंबीयांनी त्या जागी मंदिराची उभारणी करून मूर्तीची पुनर्प्रतिष्ठापना केली आणि तेव्हापासून आजतागायत हे घराणे गणेशाची नित्यसेवा सांभाळत आहे. पुढे सन २००२ मध्ये या मंदिराचा सर्वसमावेशक जीर्णोद्धार करण्यात आला.

मंदिराकडे येणाऱ्या मुख्य मार्गावर स्वागत कमान उभारलेली आहे. गावात मध्यवस्तीत प्रांगणाच्या आसपास पूजा साहित्याची दुकाने दिसतात. मंदिराची वास्तुशैली मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशा त्रिस्तरीय रचनेत विकसित केली आहे. भूपातळीपेक्षा मुखमंडप उंचावर असल्याने प्रवेशासाठी पाच पायऱ्या आहेत. तीन मजली मुखमंडपाच्या दर्शनी भागात दोन गोलाकार नक्षीदार स्तंभ व सभोवती प्रवेशमार्ग वगळता जाळीदार पाषाणी कठडा आहे. स्तंभांवर उभ्या धारेचे कोरीवकाम दिसते, तर शीर्षभागी हस्त आणि हस्तांवर गजमुखशिल्पे कोरलेली आहेत. स्तंभावरील तुळईवर दुसऱ्या मजल्याचा सज्जा आहे. दुसऱ्या मजल्यावर महिरप कमानीने जोडलेले चौकोनी स्तंभ आणि त्यावर तिसऱ्या मजल्याचा सज्जा व छत बांधले आहे. या मुखमंडपाच्या छतावर घुमटाकार शिखर व त्यावर कळस बसवला आहे.

पुढे सभामंडपाच्या दगडी प्रवेशद्वारावर खाली द्वारपालशिल्पे, वर पानाफुलांची नक्षी, ललाटबिंबावर गणेशशिल्प आणि ललाटपट्टीत कोरीवकाम आहे. बंदिस्त सभामंडपात वायुविजन व प्रकाशासाठी वातायने ठेवली आहेत. छताच्या वितानावर चौकोनी नक्षीकाम केलेले आहे आणि पितळी घंटा टांगलेल्या आहेत. भिंतींवर मंदिराची जीर्णोद्धारपूर्व व जीर्णोद्धारानंतरची छायाचित्रे आणि सिद्धिविनायकाची तसबीर लावली आहे. दर्शन रांगेसाठी स्टेनलेस स्टीलचे सुरक्षा कठडे उभारले आहेत. गर्भगृहाच्या दोन्ही बाजूंना दोन लहान खोल्या बांधल्या आहेत. त्यांतील डाव्या खोलीत उभ्या गणपतीची मूर्ती आहे. गर्भगृहासमोरील जमिनीवर चांदीचे कासवशिल्प, मेजावर चांदीच्या पद्मपादुका आणि नजीकच्या वज्रपीठावर गणेशाचे वाहन असलेले मूषकशिल्प स्थापित आहे. सभामंडप व गर्भगृह यांच्या विभाजनासाठी लोखंडी सुरक्षा कठड्याची जाळीदार भिंत उभी केलेली आहे.

गर्भगृहात संगमरवरी वज्रपीठावर चांदीचा मखर ठेवला असून त्यात सिद्धिविनायकाची संगमरवरी चतुर्भुज मूर्ती आहे. मूर्तीच्या हातात पद्मपुष्प, शंख, मोदक आणि चौथा हात आशीर्वाद मुद्रेत आहे. गणरायाच्या डाव्या-उजव्या बाजूला रिद्धी व सिद्धी यांच्या मूर्ती आहेत. मागील प्रभावळीवर मध्यभागी पद्मपुष्प, दोन्ही अंगांना पुष्पलता तोरण आणि खाली मूषकप्रतिमा कोरलेल्या आहेत. चांदीच्या मखरावर नक्षीदार गोलाकार स्तंभ, महिरपी तोरण, दोन्ही बाजूंना मोदकाकार लघुशिखरे आणि मध्यभागी मोदकाकार मुख्य शिखर आहे. मंदिराच्या गर्भगृहावर वर्तुळाकार नागर धाटणीचे शिखर आहे. त्यात उरुशृंग पद्धतीची लघुशिखरे, शीर्षस्थानी एकावर एक दोन आमलक, त्यावर कळस व धर्मध्वज आहे. मुख्य मंदिराच्या मागे शिवमंदिर आहे. त्यात जमिनीत शिवपिंड, पिंडीवर छत्र धरलेला पितळी नाग, तांब्याची जलधारा धरणारे अभिषेकपात्र, समोर नंदीची मूर्ती आणि शिखरावर दोन आमलक व कळस आहे. नजीकच्या हनुमान मंदिरात चौकोनी सभामंडप, मध्यभागी मुक्तद्वार गर्भगृह, वज्रपीठावर मारुतीची शेंदूरचर्चित पाषाणमूर्ती आणि छतावर घुमटाकार शिखरावर स्तूपिका व कळस आहे.

सिद्धिविनायक मंदिरात भाविकांसाठी सकाळी साडेसहा वाजल्यापासून रात्री साडेनऊ वाजेपर्यंत देवदर्शन खुले असते. प्रत्येक महिन्यातील संकष्ट चतुर्थीच्या दिवशी मंदिर पहाटेपासून चंद्रोदय होईपर्यंत खुले ठेवले जाते. या दिवशी सकाळपासून भाविक अथर्वशीर्ष पठण, रुद्राभिषेक आणि सहस्रावर्तन करतात. अंगारकी चतुर्थीला दर्शनासाठी रात्री उशिरापर्यंत भाविकांची गर्दी असते.

माघ महिन्यातील गणेश जयंती (माघ शुद्ध चतुर्थी) आणि भाद्रपद महिन्यातील गणेशोत्सव हे येथील सर्वांत मोठे वार्षिक उत्सव मानले जातात. या उत्सवांमध्ये सकाळी महाअभिषेकाने सुरुवात होऊन दिवसभर भजन, कीर्तन, प्रवचन, संगीत, नृत्य आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. भाविकांकडून गणेश ग्रंथांचे पारायण केले जाते. नवस फेडण्यासाठी यावेळी हजारो भाविक मंदिरात दाखल होतात. चैत्र पाडवा, विजयादशमी (दसरा) आणि दिवाळी या सणांच्या निमित्तानेही मंदिरात विशेष धार्मिक विधी पार पडतात.

उपयुक्त माहिती

• भातकुली येथून १४ किमी अंतरावर
• अमरावती शहरापासून १६ किमी अंतरावर
• अमरावती व भातकुली येथून एसटीची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय
• संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ८६००८५५०७५