परभणी जिल्ह्यातील पूर्णा तालुक्यात असलेल्या एरंडेश्वर या ऐतिहासिक गावात सिद्धेश्वर महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे. हे गाव पूर्वी ‘अरुंधेश्वर’ या नावाने ओळखले जात असे. यादव राजवंशाच्या राजवटीदरम्यान हेमांडपंती स्थापत्यशैलीत उभारण्यात आलेले हे मंदिर मराठवाड्यातील पुरातन मंदिरांपैकी एक आहे. हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ मंदिराच्या काळातील या मंदिरात पांडवांनीही पूजाअर्चा केल्याची आख्यायिका परिसरामध्ये सांगितली जाते. मंदिरातील शिवलिंगावर फाल्गुन महिन्यातील शिवरात्रीला होणारा किरणोत्सव प्रसिद्ध आहे व यावेळी हजारो भाविक येथे सिद्धेश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी येतात.
हिंदू धर्मग्रंथ आणि पुराणांमध्ये महादेवाच्या ‘सिद्धेश्वर’ या नावाचा सविस्तर उल्लेख आढळतो. सिद्धेश्वर म्हणजे ‘सिद्धांचा ईश्वर’ होय. महादेवाच्या या रूपाची आणि लिंगाची माहिती प्रामुख्याने ‘शिवपुराण’ आणि ‘स्कंदपुराण’ या ग्रंथांमध्ये संदर्भासह दिलेली आहे. ‘शिवपुराण’ मधील ‘कोटिरुद्र संहिता’ या भागात विविध शिवलिंगांचे महत्त्व सांगताना सिद्धेश्वर लिंगाचा महिमा वर्णन केलेला आहे. 
या संहितेमध्ये पवित्र ठिकाणी सिद्ध पुरुषांनी, योग्यांनी आणि ऋषींनी कठोर तपश्चर्या करून आत्मज्ञान किंवा अलौकिक सिद्धी प्राप्त केल्याचे स्पष्ट वर्णन आढळते. त्या पवित्र स्थळी प्रकट झालेल्या महादेवाच्या कल्याणकारी रूपाला सिद्धेश्वर म्हटले गेले. या भागातील कथांनुसार, सिद्धेश्वर महादेवाची भक्ती केल्याने मनुष्याला त्याच्या कार्यात यश आणि आध्यात्मिक शक्ती प्राप्त होते. ‘स्कंदपुराणा’मधील ‘काशी खंड’ आणि ‘अवंतिका खंड’ या दोन महत्त्वाच्या भागांमध्ये सिद्धेश्वर शिवलिंगाची स्थापना, त्याची कथा आणि महत्त्व याविषयी माहिती दिली आहे. अवंतिका खंडातील वर्णनानुसार, अनेक सिद्धांनी एकत्र येऊन या शिवलिंगाची स्थापना आणि आराधना केली होती. त्यामुळे या लिंगाला सिद्धेश्वर हे नाव मिळाले.
पूर्वी प्रभावती नगरी म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या परभणी जिल्ह्यात अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. हे मंदिर त्यांपैकीच एक मानले जाते. परभणी जिल्ह्यातील प्राचीन व ऐतिहासिक वारसा म्हणून या मंदिराचा प्राचीन ग्रंथसुचीत समावेश करण्यात आलेला आहे. या गावाचे नाव पूर्वी अरुंधेश्वर असे होते. त्याचाच अपभ्रंश होऊन पुढे एरंडेश्वर हे नाव रूढ झाले. निजाम सरकारच्या संरक्षित स्मारक शिल्पांच्या यादीत या गावाचा उल्लेख अर्धेश्वर असा केलेला आढळतो. 
हे पूर्णा तालुक्यातील एक प्राचीन व महत्त्वाचे गाव आहे. या गावात हेमांडपंती स्थापत्यशैलीतील केशवराज मंदिर, सिद्धेश्वर महादेव मंदिर, नृसिंह मंदिर, नागनाथ मंदिर आणि गणेश मंदिर ही प्राचीन मंदिरे विद्यमान आहेत. तसेच अलीकडच्या काळात येथे दाक्षायणी देवीचे एक नवीन मंदिरही बांधण्यात आलेले आहे. या गावात आध्यात्मिक परंपरा जपणारे सिद्धेश्वर मठ व महाराजबुवा मठ हे दोन महत्त्वाचे मठही आहेत.
सिद्धेश्वर महादेवाचे मंदिर गावाच्या पश्चिम भागात वसलेले आहे. या पूर्वाभिमुख मंदिराला विस्तृत आवार लाभलेला आहे आणि त्याभोवती दगडी तटबंदी आहे. प्रशस्त प्रांगणात मध्यभागी हे मुख्य मंदिर वसले आहे. या मंदिराच्या समोर चार खांबांवर उभ्या असलेल्या नंदीमंडपात नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. अर्धखुला सभामंडप, अंतराळ व मुख्य गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. येथील सभामंडपामध्ये भाविकांना बसण्यासाठी दगडी कक्षासने आहेत. सभामंडपाच्या वेदिकेवर म्हणजे कट्ट्यावर बाजूला हत्ती कोरलेल्या छोट्या देवळ्या आहेत. सभामंडपातील स्तंभ भक्कम दगडी स्तंभपादावर उभे आहेत आणि त्यावर विविधआकार कोरलेले आहेत. 
गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार पंचशाखीय पद्धतीचे आहे आणि त्यावर कलाकुसर आहे. या द्वारशाखांच्या तळाशी विविध मूर्ती कोरलेल्या आहेत. द्वारशाखेच्या ललाटबिंबावर गणेशाचे शिल्प विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या आत मोठ्या शाळुंकेमध्ये शिवलिंग स्थापित आहे. त्यावर पंचधातूच्या नागाने आपले फणा उभारून छत्र धरले आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवरही दगडात कोरलेली कलाकुसर पाहायला मिळते.
या मुख्य मंदिराच्या समोर अन्नपूर्णा मातेचे मंदिर आहे. येथील गर्भगृहात त्रिशूळधारी अन्नपूर्णा देवीची संगमरवरी पाषाणात घडवलेली मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. मंदिराच्या आवारात एक प्राचीन दगडी बारव म्हणजेच विहीर आहे. या बारवेच्या उत्तरेस उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत. या मंदिराच्या परिसरातच ऐतिहासिक गोसावी महंतांच्या समाध्याही आहेत. या समाध्यांची रीतसर देखभाल आजही त्या समाजाचे महंत करतात. या समाध्यांजवळ असलेला बाराव्या शतकातील गधेगळ शिलालेख या मंदिराच्या प्राचीनतेची साक्ष देतो. मूळ माहितीत हा शिलालेख शके ११२१ मधील असल्याचे म्हटले आहे. हा काळ देवगिरीच्या यादव राजांचा सुवर्णकाळ होता. देवनागरी लिपी आणि प्राचीन मराठी भाषेचा प्रभाव असलेल्या या शिलालेखात महानायक व महासेन रामचंद्र यांचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. सध्या महंत शिवानंद हे येथील मठाचे मठाधिपती म्हणून जबाबदारी पाहत आहेत.
सिद्धेश्वर महादेव हे संपूर्ण एरंडेश्वर गावचे मुख्य ग्रामदैवत आहे. स्थानिक ग्रामस्थांची येथील महादेवांवर नितांत व अढळ श्रद्धा आहे. यामुळेच या मंदिरात नेहमी भाविकांची मोठी वर्दळ असते. दर सोमवारी अनेक भाविक महादेवाच्या दर्शनासाठी येथे आवर्जून येतात. महाशिवरात्रीनिमित्त येथे वर्षभरातील सर्वात मोठा उत्सव आयोजित केला जातो.
या दिवशी येथील शिवलिंगावर बेलपत्र अर्पण करण्यासाठी आणि जलाभिषेक करण्यासाठी सकाळपासूनच भाविकांची मोठी रीघ लागलेली असते. महाशिवरात्रीला येथे विविध धार्मिक व आध्यात्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात येते. त्यानंतर चैत्र शुद्ध द्वादशीला सिद्धेश्वराची प्रसिद्ध ‘आमली बारस’ जत्रा भरते. या जत्रेच्या वेळी संपूर्ण मंदिर परिसर भाविकांच्या गर्दीने आणि उत्साहाने गजबजून जातो.
शारदीय नवरात्रोत्सवादरम्यान येथील अन्नपूर्णा मातेच्या मंदिरात नवरात्रोत्सव साजरा केला जातो. अश्विन शुद्ध प्रतिपदेच्या दिवशी मंदिरात पारंपरिक पद्धतीने घटस्थापना करण्यात येते. या उत्सवकाळात दर दिवशी देवीला विविध रंगांची मौल्यवान वस्त्रे नेसवण्यात येतात आणि तिला सुंदर वस्त्रालंकारांनी सजवण्यात येते.
देवीच्या मूर्तीसमोर पूजेचे अलंकार तसेच विविध साड्याही ठेवल्या जातात. नवरात्राचे नऊही दिवस येथे पहाटे काकडा आरती, दुपारी व संध्याकाळी महाआरती, हरिपाठ, कीर्तन आणि भजन आदी धार्मिक कार्यक्रम नित्यनेमाने होतात. या उत्सवाच्या दिवसांत येथे ‘श्रीमद् देवी भागवत’ कथा सप्ताहाचेही विशेष आयोजन करण्यात येते.
पुढे कोजागिरी पौर्णिमेच्या दिवशी मंदिरात काल्याचे कीर्तन होते. त्यानंतर सायंकाळी सर्व भाविकांना महाप्रसादाचे वितरण करण्यात येते. रात्रीच्या वेळी देवीची पालखी मिरवणूक काढण्यात येते. या पारंपरिक सोहळ्यास परिसरातील शेकडो भाविक उपस्थित राहतात. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शन घेता येते.
